شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

جمعه ٧ اسفند ۱۳۸۳
 

دفتر پنجم، بيت ۱۲۴۲

    

     داستان آن عاشق كه با معشوق خود بر مى‏شمرد خدمتها و وفاهاى خود را و شبهاى دراز ، و جواب گفتن معشوق او را

        

         آن يكى عاشق به پيش يار خود               مى‏شمرد از خدمت و از كار خود

         كز براى تو چنين كردم چنان                    تيرها خوردم درين رزم و سنان‏

         مال رفت و زور رفت و نام رفت                 بر من از عشقت بسى ناكام رفت‏

         هيچ صبحم خفته يا خندان نيافت             هيچ شامم با سر و سامان نيافت‏

         آن چه او نوشيده بود از تلخ و درد             او به تفصيلش يكايك مى‏شمرد

         نه از براى منتى بل مى‏نمود                   بر درستى محبت صد شهود

         عاقلان را يك اشارت بس بود                   عاشقان را تشنگى ز آن كى رود

         صد سخن مى‏گفت ز آن درد كهن            در شكايت كه نگفتم يك سخن‏

         گفت معشوق اين همه كردى و ليك         گوش بگشا پهن و اندر ياب نيك‏

         كآنچه اصل اصل عشق است و ولاست     آن نكردى اين چه كردى فرعهاست‏

         گفتش آن عاشق بگو كآن اصل چيست     گفت اصلش مردن است و نيستى است‏

         اين همه كردى نمردى، زنده‏اى                هين بمير ار يار جان‌بازنده‏اى‏

         هم در آن دم شد دراز و جان بداد             همچو گل درباخت سر خندان و شاد

                                                -----------------

        

         هيچ كس را تا نگردد او فنا                        نيست ره در بارگاه كبريا

         چيست معراج فلك اين نيستى                عاشقان را مذهب و دين نيستى‏

         چون شنيدى شرح بحر نيستى                كوش دايم تا بر اين بحر ايستى‏

         چون كه اصل كارگاه آن نيستى است        كه خلا و بى‏نشان است و تهى است‏

         جمله استادان پى اظهار كار                      نيستى جويند و جاى انكسار

         لاجرم استاد استادان صمد                      كارگاهش نيستى و لا بود

         هر كجا اين نيستى افزون‌تر است             كار حق و كارگاهش آن سر است‏

         نيستى چون هست بالايين طبق             بر همه بردند درويشان سبق‏

         خاصه درويشى كه شد بى‏جسم و مال     كار فقر جسم دارد نه سؤال‏

         سائل آن باشد كه مال او گداخت              قانع آن باشد كه جسم خويش باخت‏

         اين قدر گفتيم باقى فكر كن                      فكر اگر جامد بود رو ذكر كن‏

         ذكر آرد فكر را در اهتزاز                          ذكر را خورشيد اين افسرده ساز

         اصل خود جذب است ليك اى خواجه‏تاش    كار كن موقوف آن جذبه مباش‏

         چون اميدت لاست زو پرهيز چيست          با انيس طمع خود استيز چيست؟‏

         چون انيس طمع تو آن نيستى است         از فنا و نيست اين پرهيز چيست‏؟

         گر انيس لانه‏اى اى جان به سر                در كمين لا چرايى منتظر

         ز آن كه دارى جمله دل بر مي‌بكن            شست دل در بحر لا بر مي‌فكن‏

         پس گريز از چيست زين بحر مراد؟            كه به شستت صد هزاران صيد داد

         از چه نام برگ را كردى تو مرگ                جادويى بين كه نمودت مرگ برگ‏

         آن چه گفتم از غلطهات اى عزيز              هم بر اين بشنو دم عطار نيز

 

قصهء سلطان محمود و غلام هندو

         

         رحمه اللَّه عليه گفته است                   ذكر شه محمود غازى سفته است‏

         كز غزاى هند پيش آن همام                  در غنيمت اوفتادش يك غلام‏

         پس خليفه‏ش كرد و بر تختش نشاند       بر سپه بگزيدش و فرزند خواند

         طول و عرض و وصف قصه تو به تو           در كلام آن بزرگ دين بجو

         حاصل آن كودك بر اين تخت نضار            شسته پهلوى قباد شهريار

         گريه كردى اشك مى‏راندى به سوز         گفت شه او را كه اى پيروز روز

         از چه گريى دولتت شد ناگوار؟!              فوق املاكى قرين شهريار

         تو بر اين تخت و وزيران و سپاه               پيش تختت صف زده چون نجم و ماه‏

         گفت كودك گريه‏ام ز آن است زار             كه مرا مادر در آن شهر و ديار

         از توام تهديد كردى هر زمان                  "بينمت در دست محمود ارسلان‏"

         پس پدر مر مادرم را در جواب                  جنگ كردى "كاين چه خشم است و عذاب؟‏

         مى‏نيابى هيچ نفرينى دگر                     زين چنين نفرين مهلك سهلتر؟

         سخت بى‏رحمى و بس سنگين دلى       كه به صد شمشير او را قاتلى‏"

         من ز گفت هر دو حيران گشتمى            در دل افتادى مرا بيم و غمى‏

         تا چه دوزخ خوست محمود اى عجب       كه مثل گشته ست در ويل و كرب‏

         من همى‏لرزيدمى از بيم تو                   غافل از اكرام و از تعظيم تو

         مادرم كو تا ببيند اين زمان                     مر مرا بر تخت اى شاه جهان‏؟

         فقر آن محمود توست اى بى‏سعت         طبع از او دايم همى‏ترساندت‏

         گر بدانى رحم اين محمود راد                 خوش بگويى "عاقبت محمود باد!"

         فقر آن محمود توست اى بيم دل            كم شنو زين مادر طبع مضل‏

         گر چه اندر پرورش تن مادر است            ليك از صد دشمنت دشمن تر است‏

         هين بجه زين مادر و تيباى او                 سيلى بابا به از حلواى او

         هست مادر نفس و بابا عقل راد             اولش تنگى و آخر صد گشاد

         باز گرد اكنون تو در شرح عدم                كه چو پازهر است و پنداريش سم‏

         همچو هندو بچه هين اى خواجه‏تاش      رو ز محمود عدم ترسان مباش‏

         از وجودى ترس كاكنون در ويى               آن خيالت لاشى و تو لاشيى‏

         لاشيى بر لاشيى عاشق شده ست      هيچ نى مر هيچ نى را ره زده‌ست‏

         مرگ جو باشى ولى نه از عجز رنج         بلكه بينى در خراب خانه گنج‏

         پس به دست خويش گيرى تيشه‏اى       مى‏زنى بر خانه بى‏انديشه‏اى‏

         كه حجاب گنج بينى خانه را                  مانع صد خرمن اين يك دانه را

         پس در آتش افكنى اين دانه را               پيش گيرى پيشه‏ى مردانه را

         خانه بر كن كاز عقيق اين يمن               صد هزاران خانه شايد ساختن‏

         گنج زير خانه است و چاره نيست           از خرابى خانه منديش و مايست‏

         كه هزاران خانه از يك نقد گنج               توان عمارت كرد بى‏تكليف و رنج‏

         عاقبت اين خانه خود ويران شود             گنج از زيرش يقين عريان شود

         ليك آن تو نباشد ز انكه روح                   مزد ويران كردن استش آن فتوح‏

         پاره دوزى مى‏كنى اندر دكان                زير اين دكان تو مدفون دو كان‏

         هست اين دكان كرايى زود باش            تيشه بستان و تكش را مى‏تراش‏

         تا كه تيشه ناگهان بر كان نهى              از دكان و پاره دوزى وارهى‏

         پاره دوزى چيست خورد آب و نان            مى‏زنى اين پاره بر دلق گران‏

         هر زمان مى‏درد اين دلق تنت                پاره بر وى مى‏زنى زين خوردنت‏

         اى ز نسل پادشاه كاميار                      با خود آ زين پاره دوزى ننگ دار

         پاره‏اى بر كن از اين قعر دكان                 تا بر آرد سر به پيش تو دو كان‏

         پيش از آن كاين مهلت خانهء كرى            آخر آيد تو نخورده زو برى‏

         تا دمى از هوشيارى وارهند                    ننگ خمر و بنگ بر خود مى‏نهند

         جمله دانسته كه اين هستى فخ است    فكر و ذكر اختيارى دوزخ است‏

         مى‏گريزند از خودى در بى‏خودى              يا به مستى يا به شغل اى مهتدى‏

        


[ ارتباط با ما ]