شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

پنجشنبه ۸ بهمن ۱۳۸۳
 

         گر شدى عطشان بحر معنوى                                 فرجه‏اى كن در جزيرهء مثنوى‏
        
فرجه كن چندان كه اندر هر نفس                             مثنوى را معنوى بينى و بس‏
        
هر دكانى راست سودايى دگر                                مثنوى دكان فقر است اى پسر
        
مثنوى ما دكان وحدت است                                   غير واحد هر چه بينى آن بت است‏
        
تشنه مى‏نالد كه "كو آب گوار؟"                               آب هم نالد كه "كو آن آب خوار؟"
        
بانگ آبم من به گوش تشنگان                                همچو باران مى‏رسم از آسمان‏
        
برجه اى عاشق بر آور اضطراب                                بانگ آب و تشنه و آن گاه خواب؟!‏
        
هم تو خود را بربكن از بيخ خواب                             همچو تشنه كه شنود او بانگ آب
        
آب‏حيوان خوان، مخوان اين را سخن                         روح نو بين در تن حرف كهن
        
قابل اين گفته‏ها شو گوش‏وار                                  تا كه از زر سازمت من گوشوار
        
ما چه خود را در سخن آغشته‏ايم                            كز حكايت ما حكايت گشته‏ايم‏
        
اين حكايت نيست پيش مرد كار                              وصف حال است و حضور يار غار
        
اين چه مى‏گويم به قدر فهم توست                         مردم اندر حسرت فهم درست‏
        
فهم آب است و وجود تن سبو                                 چون سبو بشكست ريزد آب از او
        
شاخه‏هاى تازهء مرجان ببين                                  ميوه‏هاى رسته ز آب جان ببين‏
        
اين سخن شير است در پستان جان                        بى‏كشنده خوش نمى‏گردد روان‏
        
مستمع چون تشنه و جوينده شد                           هاتف ار مرده بود گوينده شد
        
مستمع چون تازه آمد با ‏ملال                                 صد زبان گردد به گفتن گنگ و لال‏
        
چون كه نامحرم در آيد از درم                                  پرده در پنهان شوند اهل حرم‏
        
ور در آيد محرمى دور از گزند                                  برگشايند آن ستيران روى‏بند
        
هر چه را خوب و خوش و زيبا كنند                           از براى ديدهء بينا كنند
        
كى بود آواز چنگ و زير و بم                                   از براى گوش بى‏حس اصم‏
        
گر سخن كش يابم اندر انجمن                               صد هزاران گل برويم چون چمن‏
        
ور سخن كش يابم آن دم زن‌بمزد                            مى‏گريزد نكته‏ها از دل چو دزد

    ---------------------

دفتر دوم بيت 3622 به بعد.

             اى برادر قصه چون پيمانه‏اى است              معنى اندر وى مثال دانه‏اى است‏
            
دانهء معنى بگيرد مرد عقل                       ننگرد پيمانه را گر گشت نقل‏
            
ماجراى بلبل و گل گوش دار                       گر چه گفتى نيست آن جا آشكار

              كودكان افسانه‌ها مي‌آورند                         درج در افسانه‌شان بس سر و پند 

              هزل‌ها گويند در افسانه‌ها                          گنج مي‌جو در همه ويرانه‌ها

              هزل تعليم است آن را جد شنو                   تو مشو بر ظاهر هزلش گرو

              هر جدي هزل است پيش هازلان                 هزل‌ها جد است پيش عاقلان

              عاقلي گر خاك گيرد زر شود                        جاهل ار زر برد خاكستر شود

 

    سخن گفتن به زبان حال و فهم كردن آن‏

            
ماجراى شمع با پروانه نيز                        بشنو و معنى گزين كن اى عزيز
            
گر چه گفتى نيست سر گفت هست         هين ببالا پر مپر چون جغد پست‏
            
گفت در شطرنج كاين خانه‏ء رخ است         گفت خانه از كجاش آمد بدست‏؟
            
خانه را بخريد يا ميراث يافت؟                    فرخ آن كس كاو سوى معنى شتافت‏
            
گفت نحوى: زيد عمرواً قد ضرب                 گفت چونش كرد بى‏جرمى ادب‏؟
            
عمرو را جرمش چه بد كان زيد خام            بى‏گنه او را بزد همچون غلام‏؟
            
گفت اين پيمانهء معنى بود                     گندمى بستان كه پيمانه است رد
            
زيد و عمرو از بهر اعراب است و ساز           گر دروغ است آن تو با اعراب ساز
            
گفت نه من آن ندانم عمرو را                    زيد چون زد بى‏گناه و بى‏خطا ؟
            
گفت از ناچار و لاغى بر گشود                  عمرو يك واو فزون دزديده بود
            
زيد واقف گشت دزدش را بزد                    چون كه از حد برد او را حد سزد


                                         ____________________

 

بشنويد اي دوستان اين داستان                  خود حقيقت نقد حال ماست آن

 

 

دفتر اول، بيت 1547 به بعد.

  

      قصۀ آن بازرگان كه به هندوستان به تجارت میرفت و پیغام دادن طوطی محبوس به طوطیان هندوستان‏.

 

           بود بازرگانی او را طوطيى                          در قفس محبوس زيبا طوطيى‏
           چون كه بازرگان سفر را ساز كرد                 سوى هندستان شدن آغاز كرد
           هر غلام و هر كنيزی را ز جود                     گفت بهر تو چه آرم؟ گوى زود
           هر يكى از وى مرادى خواست كرد              جمله را وعده بداد آن نيك‌مرد
           گفت طوطى را چه خواهى ارمغان               كآرمت از خطهء هندوستان؟‏
           گفتش آن طوطى كه آنجا طوطيان               چون ببينى، كن ز حال من بيان‏
           كآن فلان طوطى كه مشتاق شماست         از قضاى آسمان در حبس ماست‏
           بر شما كرد او سلام و داد خواست              واز شما چاره و ره ارشاد خواست‏
           گفت مى‏شايد كه من در اشتياق                جان دهم اينجا بميرم در فراق؟‏
           اين روا باشد كه من در بند سخت               گه شما بر سبزه گاهى بر درخت؟‏
           اين چنين باشد وفاى دوستان                    من در اين حبس و شما در بوستان؟‏
           ياد آريد اى مهان زين مرغ زار                      يك صبوحى در ميان مرغزار
           ياد ياران يار را ميمون بود                           خاصه كآن ليلى و اين مجنون بود
           اى حريفان با بت موزون خود                      من قدحها مى‏خورم پر خون خود
           يك قدح مى نوش كن بر ياد من                  گر همى‏خواهى كه بدهى داد من‏
           يا به ياد اين فتاده‏ء خاك‌بيز                        چون كه خوردى جرعه اى بر خاك ريز
           اى عجب آن عهد و آن سوگند كو؟              وعده‏هاى آن لب چون قند كو؟
           گر فراق بنده از بد بندگى است                 چون تو با بد بد كنى پس فرق چيست؟‏
           اى بدى كه تو كنى در خشم و جنگ           با طرب تر از سماع و بانگ چنگ‏
           اى جفاى تو ز دولت خوبتر                        و انتقام تو ز جان محبوبتر
           نار تو اين است نورت چون بود                   ماتم اين تا خود كه سورت چون بود
           از حلاوتها كه دارد جور تو                          وز لطافت كس نيابد غور تو
           نالم و ترسم كه او باور كند                       وز كرم اين جور را كمتر كند
           عاشقم بر لطف و بر قهرش به جدّ              ای عجب من عاشق اين هر دو ضد
           و الله ار زين خار در بستان شوم                همچو بلبل زين سبب نالان شوم‏
           اين عجب بلبل كه بگشايد دهان               تا خورد او خار را با گلستان‏
           اين نه بلبل اين نهنگ آتشى است           جمله ناخوشهای عشق او را خوشى است‏

           قصه‏ى طوطى جان زين سان بود              كو كسى كو محرم مرغان بود
           كو يكى مرغى ضعيفى بى‏گناه                و اندرون او سليمان با سپاه‏
            شرح اين كوته كن و رخ زين بتاب              دم مزن و الله اعلم بالصواب‏
 
    ديدن خواجه طوطيان هندوستان را در دشت و پيغام رسانيدن از آن طوطى

 

           باز مى‏گرديم از این اى دوستان                سوى مرغ و تاجر و هندوستان‏
           مرد بازرگان پذيرفت آن پيام                      كاو رساند سوى جنس از وى سلام‏
           چون كه تا اقصاى هندستان رسيد            در بيابان طوطى چندى بديد
           مركب استانيد و پس آواز داد                    آن سلام و آن امانت باز داد
           طوطيى ز آن طوطيان لرزيد و پس             اوفتاد و مرد و بگسستش نفس‏
           شد پشيمان خواجه از گفت خبر               گفت رفتم در هلاك جانور
           اين مگر خويش است با آن طوطيك            اين مگر دو جسم بود و روح يك؟‏
           اين چرا كردم چرا دادم پيام ؟                   سوختم بى‏چاره را زاين گفت خام‏
           اين زبان چون سنگ و هم آهن‏وش است    و آنچه بجهد از زبان چون آتش است‏
           سنگ و آهن را مزن بر هم گزاف               گه ز روى نقل و گه از روى لاف‏
           ز آنكه تاريك است و هر سو پنبه زار           در ميان پنبه چون باشد شرار
           ظالم آن قومى كه چشمان دوختند            وز سخنها عالمى را سوختند

عالمي را يك سخن ويران كند                   روبهان مرده را شيران كند
           گر سخن خواهى كه گويى چون شكر        صبر كن از حرص و اين حلوا مخور
           صبر باشد مشتهاى زيركان                       هست حلوا آرزوى كودكان‏
           هر كه صبر آورد گردون بر رود                     هر كه حلوا خورد واپس‏تر رود
            این سخن پایان ندارد ای کیا                    بحث بازرگان و طوطی کن بیا 
 
    باز گفتن بازرگان با طوطى آنچه در هندوستان دیده‏

 

           كرد بازرگان تجارت را تمام                       باز آمد سوى منزل شادكام‏
           هر غلامى را بياورد ارمغان                      هر كنيزك را ببخشيد او نشان‏
           گفت طوطى ارمغان بنده كو؟                   آنچه گفتى وآنچه دیدی بازگو
           گفت نى من خود پشيمانم از آن              دست خود خايان و انگشتان گزان‏
           که چرا پيغام خامى از گزاف                     بردم از بى‏دانشى و از نشاف‏
           گفت اى خواجه پشيمانى ز چيست؟        چيست آن كاين خشم و غم را مقتضى است؟‏
           گفت گفتم آن شكايتهاى تو                     با گروهى طوطيان همتاى تو
           آن يكى طوطى ز دردت بوى برد                زهره‏اش بدريد و لرزيد و بمرد
           من پشيمان گشتم اين گفتن چه بود         ليك چون گفتم پشيمانى چه سود
           نكته‌اى كآن جست ناگه از زبان                همچو تيرى دان كه جست آن از كمان‏
           وا نگردد از ره آن تير اى پسر                    بند بايد كرد ِسيلى را ز سر
           چون گذشت از سر جهانى را گرفت           گر جهان ويران كند نبود شگفت‏

 

    شنيدن آن طوطى حركت آن طوطی را و مردن و نوحه‏ کردن خواجه

 

           چون شنيد آن مرغ كآن طوطى چه كرد      پس بلرزيد، اوفتاد و گشت سرد
           خواجه چون ديدش فتاده همچنين            بر جهيد و زد كله را بر زمين‏
           چون بدين رنگ و بدين حالش بديد           خواجه بر جست و گريبان را دريد
           گفت اى طوطى خوب خوش حنين           هين چه بودت اين چرا گشتى چنين؟‏
           اى دريغا مرغ خوش آواز من                     اى دريغا همدم و همراز من‏
           اى دريغا مرغ خوش الحان من                  راح روح و روضهء رضوان من‏
           گر سليمان را چنين مرغى بدى               كى دگر مشغول آن مرغان شدى‏
           اى دريغا مرغ كه ارزان يافتم                    زود روى از روى او بر تافتم‏
           اى زبان تو بس زيانى مر مرا                    چون تويى گويا چه گويم مر ترا
           اى زبان هم آتش و هم خرمنى                چند اين آتش در اين خرمن زنى‏
           در نهان جان از تو افغان مى‏كند                گر چه هر چه گوئیش آن مى‏كند
           اى زبان هم گنج بى‏پايان تويى                 اى زبان هم رنج بى‏درمان تويى‏
           هم صفير و خدعهء مرغان تويى              هم بلیس و ظلمت کفران توئی
           چند امانم مى‏دهى اى بى‏امان               اى تو زه كرده به كين من كمان‏
           نك بپرانيده‌اى مرغ مرا                           در چراگاه ستم، كم كن چرا
           يا جواب من بگو يا داد ده                       يا مرا اسباب شادى ياد ده‏
           اى دريغا نور ظلمت سوز من                  اى دريغا صبح روز افروز من‏
           اى دريغا مرغ خوش پرواز من                  ز انتها پريده تا آغاز من‏
           اى دريغا اشك من دريا بدى                    تا نثار دلبر زيبا شدى‏
           طوطى من مرغ زيرك‌سار من                  ترجمان فكرت و اسرار من‏
           طوطيى كايد ز وحى آواز او                    پيش از آغاز وجود آغاز او
           اندرون توست آن طوطى نهان                 عكس او را ديده تو بر اين و آن‏
           مى‏برد شاديت را، تو شاد از او               مى‏پذيرى ظلم را چون داد از او
           اى كه جان از بهر تن می‌سوختى            سوختى جان را و تن افروختى‏
           سوختم من، سوخته خواهد كسى؟        تا ز من آتش زند اندر خسى‏
           اى دريغا اى دريغا اى دريغ                      كآنچنان ماهى نهان شد زير ميغ‏

           قافيه انديشم و دلدار من                       گويدم منديش، جز ديدار من‏
           خوش نشين اى قافيه انديش من            قافيهء دولت تويى در پيش من‏
           حرف چه بود تا تو انديشى از آن؟            صوت چه بود؟ خار ديوار رزان‏
           حرف و صوت و گفت را بر هم زنم            تا كه بى‏اين هر سه با تو دم زنم‏

           مى‏شود صياد، مرغان را شكار                تا كند ناگاه ايشان را شكار
           بى‏دلان را دلبران جسته به جان             جمله معشوقان شكار عاشقان‏
           هر كه عاشق ديدى‏اش معشوق دان       كو به نسبت هست هم اين و هم آن‏
           چون در اين دل برق دوست جست            اندر آن دل دوستي مي‌دان كه هست

تشنگان گر آب جويند از جهان                 آب هم جويد به عالم تشنگان‏

تشنه مى‏نالد كه "كو آب گوار؟"              آب هم نالد كه "كو آن آب خوار؟"
           بانگ آبم من به گوش تشنگان                همچو باران مى‏رسم از آسمان‏
           برجه اى عاشق بر آور اضطراب               بانگ آب و تشنه و آن گاه خواب؟!
           چونكه عاشق اوست تو خاموش باش      او چو گوشت میدهد تو گوش باش‏
           اى حيات عاشقان در مردگى                 دل نيابى جز كه در دل بردگى‏
           غرق عشقى‏ام كه غرق است اندر اين     عشقهاى اولين و آخرين‏
           مجملش گفتم نكردم من بيان                 ور نه هم لبها بسوزد هم دهان‏
           من چو لب گويم، لب دريا بود                  من چو لا گويم، مراد الا بود
           بس دراز است اين حديث خواجه گو          تا چه شد احوال آن مرد نكو
 
   رجوع به حكايت خواجهء تاجر

 

          خواجه اندر آتش و درد و حنين                صد پراكنده همى‏گفت اين چنين‏
           گه تناقض گاه ناز و گه نياز                    گاه سوداى حقيقت گه مجاز
           مرد غرقه گشته جانى مى‏كند              دست را در هر گياهى مى‏زند
           تا كدامش دست گيرد در خطر               دست و پايى مى‏زند از بيم سر
           دوست دارد يار اين آشفتگى                كوشش بیهوده به از خفتگى‏
           این سخن پایان ندارد ای عمو               قصهء طوطی و خواجه بازگو 


   برون انداختن مرد تاجر طوطى را از قفس و پريدن طوطى مرده‏

 

           بعد از آنش از قفس بيرون فکند            طوطيك پريد تا شاخ بلند
           طوطى مرده چنان پرواز كرد                 كآفتاب از چرخ تركى تاز كرد
           خواجه حيران گشت اندر كار مرغ          بى‏خبر ناگه بديد اسرار مرغ‏
           روى بالا كرد و گفت اى عندليب             از بيان حال خودمان ده نصيب‏
           او چه كرد آنجا كه تو آموختى                چشم ما از مکر خود بردوختى؟‏
           ساختی مکری و ما را سوختی             سوختی ما را و خود افروختی؟
           گفت طوطى كاو به فعلم پند داد            كه رها كن نطق و آواز و گشاد
           زانكه آوازت ترا در بند كرد                     خويش او مرده پى اين پند كرد
           يعنى اى مطرب شده با عام و خاص      مرده شو چون من كه تا يابى خلاص‏
           دانه باشى مرغكانت برچنند                غنچه باشى كودكانت بركنند
           دانه پنهان كن بكلى دام شو               غنچه پنهان كن گياه بام شو
          هر كه داد او حسن خود را در مزاد          صد قضاى بد سوى او رو نهاد
           چشمها و خشمها و رشكها                 بر سرش ریزد چو آب از مشكها
           دشمنان او را ز غيرت مى‏درند             دوستان هم روزگارش می‌برند
           آنكه غافل بود از كشت بهار                 او چه داند قيمت اين روزگار
           در پناه لطف حق بايد گريخت               كاو هزاران لطف بر ارواح ريخت‏
 
   وداع كردن طوطى خواجه را و پريدن‏

 

           يك دو پندش داد طوطى بى‏نفاق         بعد از آن گفتش سلامُ الفراق‏
           الوداع ای خواجه کردی مرحمت           کردی آزادم ز قید و مظلمت 
           الوداع ای خواجه رفتم تا وطن              هم شوی آزاد روزی همچو من 
           خواجه گفتش فى أمان الله برو             مر مرا اكنون نمودى راه نو
           سوی هندستان اصلی رو نهاد            بعد شدت از فرج دل گشته شاد 
           خواجه با خود گفت كاين پند من است   راه او گيرم كه اين ره روشن است‏
           جان من كمتر ز طوطى كى بود            جان چنين بايد كه نيكو‌ پى بود
 
   در بیان مضرت تعظيم خلق و انگشت نما شدن‏

 

           اينش گويد من شوم هم راز تو                   و آنش گويد نى منم انباز تو
           اينش گويد نيست چون تو در وجود             در کمال و فضل و در احسان و جود
           آنش گويد هر دو عالم آن توست                 جمله جانهامان طفيل جان توست‏
           آنش خواند گاه عیش و خرمی                    اینش گوید گاه نوش و مرهمی
           او چو بيند خلق را سر مست خويش           از تكبر می‌رود از دست خويش‏
           او نداند كه هزاران را چو او                         ديو افكندست اندر آب جو
           لطف و سالوس جهان خوش لقمه‏اى است   كمترش خور كان پر آتش لقمه‏اى است‏
           آتشش پنهان و ذوقش آشكار                    دود او ظاهر شود پايان كار
           تو مگو آن مدح را من كى خرم                   از طمع مى‏گويد او پى مى‏برم‏
           مادحت گر هَجو گويد بر ملا                       روزها سوزد دلت ز آن سوزها
           گر چه دانى كاو ز حرمان گفت آن                كان طمع كه داشت از تو شد زيان‏
           آن اثر مى‏ماندت در اندرون                        در مديح اين حالتت هست آزمون‏
           آن اثر هم روزها باقى بود                          مايهء كبر و خداع جان شود
           لیک ننمايد چو شيرين است مدح               بد نمايد ز آن كه تلخ افتد قدح‏
           تا توانى بنده شو سلطان مباش                زخم كش چون گوى شو، چوگان مباش‏
           ور نه چون لطفت نماند وين جمال               از تو آيد آن حريفان را ملال‏
           آن جماعت كت همى‏دادند ريو                   چون ببينندت بگويندت كه ديو
           جمله گويندت چو بينندت به در                   مرده‏اى از گور خود بر كرد سر

           اين همه گفتيم ليك اندر بسيچ                  بى‏عنايات خدا هيچيم هيچ‏
           بى‏عنايات حق و خاصان حق                     گر ملك باشد سياه استش ورق‏
           ای خدا ای قادر بی‌چند و چون                   واقفی بر حال بیرون و درون
           اى خدا اى فضل تو حاجت روا                   با تو ياد هيچ كس نبود روا
           اين قدر ارشاد تو بخشيده‏اى                    تا بدين بس عيب ما پوشيده‏اى‏
           قطره‏ای دانش كه بخشيدى ز پيش            متصل گردان به درياهاى خويش‏
           قطره‏ای علم است اندر جان من                وارهانش از هوا وز خاك تن‏
           ای برادر یک دم از خود دور شو                 با خود آی و غرق بحر نور شو 
           اى برادر عقل يك دم با خود آر                   دم به دم در تو خزان است و بهار
           باغ دل را سبز و تر و تازه بين                   پر ز غنچهء ورد و سرو و ياسمين‏
           معنى مردن ز طوطى بد نياز                    در نياز و فقر خود را مرده ساز
           تا دم عيسى ترا زنده كند                       همچو خويشت خوب و فرخنده كند
           از بهاران كى شود سر‌سبز سنگ؟           خاك شو تا گل بروئى رنگ رنگ‏
           سالها تو سنگ بودى دل خراش               آزمون را يك زمانى خاك باش

       --------‏

اي كه در معني ز شب خامش‌تري            گفت خود را چند جويي مشتري؟

سر بجنبانند پيشت بهر تو                       رفت در سوداي ايشان دهر تو

چند گفتي نظم و نثر و راز فاش؟               خواجه يك روز امتحان كن، گنگ باش

 

 


[ ارتباط با ما ]