شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

پنجشنبه ۱ بهمن ۱۳۸۳
 

دفتر ششم، بیت ۴۲۰۶ به بعد

 

       حكايت آن شخص كه خواب ديد كه آنچه مى‏طلبى از يسار به مصر وفا شود. آنجا گنجى است در فلان محله در فلان خانه. چون به مصر آمد كسى گفت من خواب ديده‏ام كه گنجى است به بغداد در فلان محله در فلان خانه. نام محله و خانهء اين شخص بگفت. آن شخص فهم كرد كه آن گنج در مصر گفتن، جهت آن بود كه مرا يقين كنند كه در غير خانهء خود نمى‏بايد جستن و ليكن اين گنج يقين و محقق جز در مصر حاصل نشود
              

               بود يك ميراثى مال و عقار                         جمله را خورد و بماند او عور و زار
               مال ميراثى ندارد خود وفا                          چون به ناكام از گذشته شد جدا
               او نداند قدر هم كآسان بيافت                     كاو به كد و رنج و كسبش كم شتافت‏
               قدر جان ز آن مى‏ندانى اى فلان                  كه بدادت حق به بخشش رايگان‏
               نقد رفت و كاله رفت و خانه‏ها                     ماند چون جغدان در آن ويرانه‏ها
               گفت يا رب برگ دادى رفت برگ                   يا بده برگى و يا بفرست مرگ‏
               چون تهى شد ياد حق آغاز كرد                   يا رب و يا رب اجرنى ساز كرد
               مرد ميراثى چو خورد و شد فقير                   آمد اندر يا رب و گريه و نفير
               خود كه كوبد اين در رحمت نثار                    كه نيابد در اجابت صد بهار
               خواب ديد او هاتفى گفت او شنيد                كه غناى تو به مصر آيد پديد
               رو به مصر آن جا شود كار تو راست               كرد كديه‏ت را قبول او مرتجاست‏
               در فلان موضع يكى گنجى است زفت           در پى آن بايدت تا مصر رفت‏
               بى‏درنگى هين ز بغداد اى نژند                    رو به سوى مصر و منبت‏گاه قند
               چون ز بغداد آمد او تا سوى مصر                  گرم شد پشتش چو ديد او روى مصر
               بر اميد وعدهء هاتف كه گنج                        يابد اندر مصر بهر دفع رنج‏
               در فلان كوى و فلان موضع دفين                  هست گنجى سخت نادر بس گزين‏
               ليك نفقه‏ش بيش و كم چيزى نماند              خواست دقى بر عوام الناس راند
               ليك شرم و همتش دامن گرفت                   خويش را در صبر افشردن گرفت‏
               باز نفسش از مجاعت بر طپيد                     ز انتجاع و خواستن چاره نديد
               گفت شب بيرون روم من نرم نرم                 تا ز ظلمت نايدم در كديه شرم‏
               همچو شبكوكى كنم شب ذكر و بانگ          تا رسد از بامهايم نيم دانگ‏
               اندر اين انديشه بيرون شد به كوى              و اندر اين فكرت همى‏شد سو به سوى‏
               يك زمان مانع همى ‏شد شرم و جاه            يك زمانى جوع مى‏گفتش: بخواه‏
               پاى پيش و پاى پس تا ثلث شب                كه بخواهم يا بخسبم خشك لب‏
 
       رسيدن آن شخص به مصر و شب بيرون آمدن به كوى از بهر شبكوكى و گدايى و گرفتن عسس او را و مراد او حاصل شدن از عسس بعد از خوردن زخم بسيار، وَ عَسى‏ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ...
              

               ناگهانى خود عسس او را گرفت               مشت و چوبش زد ز صفرا ناشكفت‏
               اتفاقا اندر آن شبهاى تار                         ديده بد مردم ز شب دزدان ضرار
               بود شبهاى مخوف و منتحس                  پس به جد مى‏جست دزدان را عسس‏
               تا خليفه گفت كه ببريد دست                 هر كه شب گردد و گر خويش من است‏
               اتفاقا اندر آن ايام دزد                             گشته بود انبوه پخته و خام دزد
               در چنين وقتش بديد و سخت زد              چوبها و زخمهاى بى‏عدد
               نعره و فرياد ز آن درويش خاست               كه مزن تا من بگويم حال راست‏
               گفت اينك دادمت مهلت بگو                    تا به شب چون آمدى بيرون به كو؟
               تو نه‏اى زاينجا، غريب و منكرى                 راستى گو تا به چه مكر اندرى‏
               اهل ديوان بر عسس طعنه زدند               كه چرا دزدان كنون انبه شدند
               انبهى از توست و از امثال توست             وا نما ياران زشتت را نخست‏
               ور نه كين جمله را از تو كشم                  تا شود ايمن زر هر محتشم‏
               گفت او از بعد سوگندان پر                      كه ني‌ام من خانه سوز و كيسه بر
               من نه مرد دزدى و بى‏دادى‏ام                  من غريب مصرم و بغدادى‏ام‏
 
     بيان اين خبر كه ...
              

               قصهء آن خواب و گنج زر بگفت                پس ز صدق او دل آن كس شكفت‏
               بوى صدقش آمد از سوگند او                  سوز او پيدا شد و اسپند او
               دل بيارامد به گفتار صواب                       آنچنان كه تشنه آرامد به آب‏
               چشمه شد چشم عسس ز اشك مبل     نى ز گفت خشك، بل از بوى دل‏
               يك سخن از دوزخ آيد سوى لب                يك سخن از شهر جان در كوى لب‏
               بحر جان افزا و بحر پر حرج                       در ميان هر دو بحر اين لب مرج‏
                گفت نه دزدى تو و نه فاسقى                 مرد نيكى ليك گول و احمقى‏
               بر خيال و خواب چندين ره كنى                نيست عقلت را تسويى روشنى‏
               بارها من خواب ديدم مستمر                   كه به بغداد است گنجى مستتر
               در فلان سوى و فلان كويى دفين              بود آن خود نام كوى اين حزين‏
               هست در خانهء فلانى رو بجو                 نام خانه و نام او گفت آن عدو
               ديده‏ام خود بارها اين خواب من                كه به بغداد است گنجى در وطن‏
               هيچ من از جا نرفتم زين خيال                 تو به يك خوابى بيايى بى‏ملال؟‏
               خواب احمق لايق عقل وى است             همچو او بى‏قيمت است و لاشى است‏
               گفت با خود گنج در خانهء من است         پس مرا آنجا چه فقر و شيون است‏
               بر سر گنج از گدايى مرده‏ام                    ز انكه اندر غفلت و در پرده‏ام‏
               زين بشارت مست شد دردش نماند         صد هزار الحمد بى‏لب او بخواند
               گفت بد موقوف اين لت لوت من               آب حيوان بود در حانوت من‏
                
      باز گشتن آن شخص شادمان و مراد يافته و خداى را شكر گويان و سجده كنان و حيران در غرايب اشارات حق و ظهور تاويلات آن در وجهى كه هيچ عقلى و فهمى بدانجا نرسد
              

               باز گشت از مصر تا بغداد او                     ساجد و راكع ثناگر شكرگو
               جمله ره حيران و مست او زاين عجب        ز انعكاس روزى و راه طلب‏
               كز كجا اوميدوارم كرده بود                       و ز كجا افشاند بر من سيم و سود
               اين چه حكمت بود كه قبلهء مراد              كردم از خانه برون گمراه و شاد
               تا شتابان در ضلالت مى‏شدم                  هر دم از مطلب جداتر مى‏بدم‏
               باز آن عين ضلالت را به جود                    حق وسيلت كرد اندر رشد و سود
               گمرهى را منهج ايمان كند                      كژروى را محصد احسان كند
               خانه آمد گنج را او باز يافت                      كارش از لطف خدايى ساز يافت

                                         

                                          ---------------------------------------

 

دفتر چهارم، بیت ۱۳۵۸به بعد

 

       قصهء صوفى كه در ميان گلستان، سر بر زانو، مراقب بود. يارانش گفتند سر بر آور تفرج كن بر گلستان و رياحين و مرغان و آثار رحمه اللَّه تعالى‏...
              

               صوفيى در باغ از بهر گشاد                   صوفيانه روى بر زانو نهاد
               پس فرو رفت او به خود اندر نغول            شد ملول از صورت خوابش فضول‏
               كه چه خسبى آخر اندر رز نگر               اين درختان بين و آثار و خضر
               امر حق بشنو كه گفته‌ست انظروا         سوى اين آثار رحمت آر رو
               گفت آثارش دل است اى بو الهوس         آن برون آثار آثار است و بس‏
               باغها و سبزه‏ها در عين جان                 بر برون عكسش چو در آب روان‏
               آن خيال باغ باشد اندر آب                     كه كند از لطف آب آن اضطراب‏
               باغها و ميوه‏ها اندر دل است                 عكس لطف آن بر اين آب و گل است‏
               گر نبودى عكس آن سرو سرور               پس نخواندى ايزدش دار الغرور
               جمله مغروران بر اين عكس آمده            بر گمانى كاين بود جنت‏كده‏
               مى‏گريزند از اصول باغها                       بر خيالى مى‏كنند آن لاغها
               چون كه خواب غفلت آيدشان به سر      راست بينند و چه سود است آن نظر؟
               پس به گورستان غريو افتاد و آه             تا قيامت زين غلط وا حسرتاه‏
               اى خنك آن را كه پيش از مرگ مرد          يعنى او از اصل اين رز بوى برد

 


[ ارتباط با ما ]