شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

پنجشنبه ٢٤ دی ۱۳۸۳
 

دفتر اول، بیت ۳۴۶۷ به بعد

 

قصه‏ء مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى‏
          

           چينيان گفتند ما نقاش‏تر                             روميان گفتند ما را كر و فر
           گفت سلطان امتحان خواهم در اين           
   كز شماها كيست در دعوى گزين‏
           اهل چين و روم چون حاضر شدند             
    روميان از بحث در مكث آمدند
          چينيان گفتند يك خانه به ما                     
    خاص بسپاريد و يك آن شما
          بود دو خانه مقابل دربدر                               ز آن يكى چينى ستد رومى دگر
          چينيان صد رنگ از شه خواستند               
   پس خزينه باز كرد آن ارجمند
          هر صباحى از خزينهء رنگها                           چينيان را راتبه بود از عطا
          روميان گفتند نى نقش و نه رنگ                 
 در خور آيد كار را جز دفع زنگ‏
          در فرو بستند و صيقل مى‏زدند                      همچو گردون ساده و صافى شدند
          از دو صد رنگى به بیرنگى رهى است        
    رنگ چون ابر است و بیرنگى مهى است‏
          هر چه اندر ابر ضو بينى و تاب                       آن ز اختر دان و ماه و آفتاب‏
          چينيان چون از عمل فارغ شدند                 
  از پى شادى دهلها مى‏زدند
          شه در آمد ديد آن جا نقشها                        مى‏ربود آن عقل را و فهم را
          بعد از آن آمد به سوى روميان                       پرده را بالا كشيدند از ميان‏
          عكس آن تصوير و آن كردارها                        زد بر اين صافى شده ديوارها
          هر چه آن جا ديد اينجا به نمود                  
   ديده را از ديده خانه مى‏ربود
          روميان آن صوفيانند اى پدر                       
    بى‏ز تكرار و كتاب و بى‏هنر
          ليك صيقل كرده‏اند آن سينه‏ها                 
     پاك از آز و حرص و بخل و كينه‏ها
          آن صفاى آينه وصف دل است                    
   كاو نقوش بى‏عدد را قابل است‏
          صورت بى‏صورت بى‏حد غيب                  
    ز آينه‏ى دل تافت بر موسى ز جيب‏
          گر چه آن صورت نگنجد در فلك                
    نه به عرش و فرش و دريا و سمك‏
          ز آن كه محدود است و معدود است آن       
    آينه‏ى دل را نباشد حد بدان‏
          عقل اينجا ساكت آمد يا مضل                 
    ز آنكه دل با اوست يا خود اوست دل‏
          تا ابد هر نقش نو كايد بر او                      
    مى‏نمايد بى‏حجابى اندر او
          اهل صيقل رسته‏اند از بوى و رنگ           
     هر دمى بينند خوبى بى‏درنگ‏
          نقش و قشر علم را بگذاشتند                 
    رايت عين اليقين افراشتند
          رفت فكر و روشنايى يافتند                     
    نحر و بحر آشنايى يافتند
          مرگ كاين جمله از او در وحشت‏اند          
    مى‏كنند اين قوم بر وى ريشخند
          كس نيابد بر دل ايشان ظفر                   
      بر صدف آيد ضرر نى بر گهر
          گر چه نحو و فقه را بگذاشتند                 
      ليك محو و فقر را برداشتند
          تا نقوش هشت جنت تافته ست            
      لوح دلشان را پذيرا يافته ست‏
          برترند از عرش و كرسى و خلا                
      ساكنان مقعد صدق خدا

 -------------------------------------                                 

احتما كن، احتما ز انديشه‌ها                       فكر شير و گور و دل چون بيشه‌ها

احتماها بر دواها سرور است                        زآنكه خاريدن فزوني گر است

احتما اصل دوا آمد يقين                              احتما كن قوت جانت ببين

آنكه ارزد صيد را عشق است و بس               ليك او كي گنجد اندر دام كس؟

تو مگر آيي و صيد او شوي                           دام بگذاري، به دام او روي

عشق مي‌گويد بگوشم پست پست             صيد بودن خوشتر از صيادي است

گول من كن خويش را غره مشو                   آفتابي را رها كن ذره شو

بر درم ساكن شو و بي‌خانه باش                  دعوي شمعي مكن، پروانه باش

كارگاه صنع حق در نيستي است                 غرهء هستي، چه داني نيست چيست؟!

پس رو و صامت شو و خاموش باش              از وجود خويش والي كم تراش

چون گهر در بحر گويد: "بحر كو؟"                   آن حجاب چون صدف ديوار او،

گفتن آن "كو" حجابش مي‌شود                    ابر تاب آفتابش مي‌شود

تو ببند آن چشم و خود تسليم كن                خويشتن بيني در آن شهر كهن

اين خموشي مركب چوبين بود                     بحريان را خامشي تلقين بود

چندگاهي بي لب و بي گوش شو                وآنگهان چون لب حريف نوش شو

         چند گفتي نظم و نثر و راز فاش؟                خواجه يك روز امتحان كن، گنگ باش

 


[ ارتباط با ما ]