شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

سه‌شنبه ٢۸ تیر ۱۳۸٤
 

 

            با تو بى‏لب اين زمان من نو به نو                 رازهاى كهنه گويم مى‏شنو

خوشتر آن باشد که سر دلبران                    گفته آيد در حديث ديگران

بشنويد اي دوستان اين داستان                  خود حقيقت نقد حال ماست آن

 

دفتر ششم، بيت 703 به بعد

 

حكايت آن مطرب كه در بزم امير ترك اين غزل آغاز كرد

        

         گلى يا سوسنى يا سرو يا ماهى؟ نمى‏دانم            از اين آشفته ء بى‏دل چه مى‏خواهى؟ نمى‏دانم‏

 

و بانگ بر زدن ترك كه آن بگو كه مى‏دانى و جواب مطرب امير را

        

         مطرب آغازيد پيش ترك مست                در حجاب نغمه، اسرار أَلست‏

         من ندانم كه تو ماهى يا وثن؟                من ندانم تا چه مى‏خواهى ز من‏؟

         مى‏ندانم كه چه خدمت آرمت؟               تن زنم يا در عبارت آرمت؟‏

         اين عجب كه نيستى از من جدا             مى‏ندانم من كجايم؟ تو كجا؟

         مى‏ندانم كه مرا چون مى‏كشى             گاه در بر، گاه در خون مى‏كشى‏

         همچنين لب در ندانم باز كرد                 مى‏ندانم مى‏ندانم ساز كرد

         چون ز حد شد مى‏ندانم از شگفت         ترك ما را زين حراره دل گرفت‏

         بر جهيد آن ترك و دبوسى كشيد            تا عليها بر سر مطرب رسيد

         گرز را بگرفت سرهنگى به دست            گفت نه مطرب كشى اين دم بد است‏

         گفت اين تكرار بى‏حد و مرش                 كوفت طبعم را بكوبم من سرش‏

         قلتبانا مى‏ندانى گه مخور                     ور همى‏دانى بزن مقصود بر

         آن بگو اى گيج كه مى‏دانى‏اش              مى‏ندانم مى‏ندانم در مكش‏

         من بپرسم كز كجايى هى مرى             تو بگويى نه ز بلخ و نه از هرى‏

         نه ز بغداد و نه موصل نه طراز                در كشى در نى و نى راه دراز

         خود بگو من از كجايم باز ره                  هست تنقيح مناط اين جايگه‏

         يا بپرسيدم چه خوردى ناشتاب             تو بگويى نه شراب و نه كباب‏

         نه قديد و نه ثريد و نه عدس                  آن چه خوردى آن بگو تنها و بس‏

         سخن خايى دراز از بهر چيست             گفت مطرب ز انكه مقصودم خفى است‏

         مى‏رمد اثبات پيش از نفى تو               نفى كردم تا برى ز اثبات بو

         در نوا آرم به نفى اين ساز را                چون بميرى مرگ گويد راز را

 

تفسير موتوا قبل ان تموتوا

         

     بمير اى دوست پيش از مرگ اگر مى‏زندگى خواهى            كه ادريس از چنين مردن بهشتى گشت پيش از ما

    

         جان بسى كندى و اندر پرده‏اى                  ز انكه مردن اصل بد ناورده‏اى‏

         تا نميرى نيست جان كندن تمام                بى‏كمال نردبان نايى به بام

               گر به هر زخمي تو پركينه شوي                 پس كجا بي صيقل آيينه شوي

               من عجب دارم ز جوياي صفا                      كاو رمد در وقت صيقل از جفا

               زندگي در مردن و در محنت است                آب حيوان در درون ظلمت است

               پروريدن جسم را دل‌مردگي است                رنج اين تن روح را پايندگي است

               عاشقان آنگه شراب جان كشند                  كه بدست خويش خوبانشان كشند

               بس عداوت‌ها كه آن ياري بود                     بس خرابي‌ها كه معماري بود

                گر خضر در بحر كشتي را شكست             صد درستي در شكست خضر هست

                آن كسي را كش چنين شاهي كشد          سوي تخت و بهترين جاهي كشد

                 نيم جان بستاند و صد جان دهد                آنچه اندر وهم نايد آن دهد

                راه جان مر جسم را ويران كند                    بعد از آن ويراني آبادان كند

                                                                       -------------------------------------

            هيچ نامي بي حقيقت ديده‌اي؟                  يا ز گاف و لام گل گل چيده‌اي؟

اسم خواندي رو مسما را بجو                     مه به بالا دان نه اندر آب جو

حرف چه بود تا تو انديشي از آن؟                 حرف چه بود؟ خار ديوار رزان

حرف و گفت و صوت را برهم زنم                  تا که بي اين هر سه با تو دم زنم

اي خدا جان را تو بنماي آن مقام                 کاندرو بي‌ جرف مي‌رويد کلام

   گر ز نام و حرف خواهي بگذري                    پاک کن خود را ز خود هين يکسري

   دفتر صوفي سواد حرف نيست                    جز دل اسپيد همچون برف نيست

                                                 -------------------

         با تو بى‏لب اين زمان من نو به نو                  رازهاى كهنه گويم مى‏شنو

         با دو عالم عشق را بيگانگى                        اندر او هفتاد و دو ديوانگى‏

         مطرب عشق اين زند وقت سماع                  بندگى بند و خداوندى صداع‏

         پس چه باشد عشق؟ درياى عدم                 درشكسته عقل را آن جا قدم‏

         بندگى و سلطنت معلوم شد                        زين دو پرده عاشقى مكتوم شد

         كاشكى هستى زبانى داشتى                     تا ز هستان پرده‏ها برداشتى‏

         هر چه گويى، اى دم هستى، از آن               پرده‏ ء ديگر بر او بستى بدان‏

         آفت ادراك آن، قال است و حال                      خون به خون شستن محال است و محال‏

         پيش اين خورشيد کاو بس روشني است        در حقيقت هر دليلي رهزني است!

         هان و هان هش دار بر نارى دمى                  اولا برجه طلب كن محرمى‏

         عاشق و مستى و بگشاده زبان                    اللَّه الله اشترى بر ناودان‏

         چون ز راز و ناز او گويد زبان                           يا جميل الستر خواند آسمان

 


[ ارتباط با ما ]