شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

پنجشنبه ٩ تیر ۱۳۸٤
 

         گر شدى عطشان بحر معنوى                                 فرجه‏اى كن در جزيرهء مثنوى‏
        
فرجه كن چندان كه اندر هر نفس                             مثنوى را معنوى بينى و بس‏
        
هر دكانى راست سودايى دگر                                مثنوى دكان فقر است اى پسر

         مثنوى ما دكان وحدت است                                   غير واحد هر چه بينى آن بت است‏
        
تشنه مى‏نالد كه "كو آب گوار؟"                               آب هم نالد كه "كو آن آب خوار؟"
        
بانگ آبم من به گوش تشنگان                                همچو باران مى‏رسم از آسمان‏
        
برجه اى عاشق بر آور اضطراب                                بانگ آب و تشنه و آن گاه خواب؟!‏
         هم تو خود را بربكن از بيخ خواب                             همچو تشنه كه شنود او بانگ آب

         آب‏حيوان خوان، مخوان اين را سخن                         روح نو بين در تن حرف كهن
         قابل اين گفته‏ها شو گوش‏وار                                  تا كه از زر سازمت من گوشوار
        
ما چه خود را در سخن آغشته‏ايم                            كز حكايت ما حكايت گشته‏ايم‏
        
اين حكايت نيست پيش مرد كار                              وصف حال است و حضور يار غار
        
اين چه مى‏گويم به قدر فهم توست                         مردم اندر حسرت فهم درست‏
        
فهم آب است و وجود تن سبو                                 چون سبو بشكست ريزد آب از او
        
شاخه‏هاى تازهء مرجان ببين                                  ميوه‏هاى رسته ز آب جان ببين‏
        
اين سخن شير است در پستان جان                        بى‏كشنده خوش نمى‏گردد روان‏
        
مستمع چون تشنه و جوينده شد                           هاتف ار مرده بود گوينده شد
        
مستمع چون تازه آمد با ‏ملال                                 صد زبان گردد به گفتن گنگ و لال‏
        
چون كه نامحرم در آيد از درم                                  پرده در پنهان شوند اهل حرم‏
         
ور در آيد محرمى دور از گزند                                  برگشايند آن ستيران روى‏بند
        
هر چه را خوب و خوش و زيبا كنند                           از براى ديدهء بينا كنند
        
كى بود آواز چنگ و زير و بم                                    از براى گوش بى‏حس اصم‏
        
گر سخن كش يابم اندر انجمن                                صد هزاران گل برويم چون چمن‏
        
ور سخن كش يابم آن دم زن‌بمزد                             مى‏گريزد نكته‏ها از دل چو دزد

دفتر دوم بيت 3622 به بعد.

             اى برادر قصه چون پيمانه‏اى است              معنى اندر وى مثال دانه‏اى است‏
            
دانهء معنى بگيرد مرد عقل                       ننگرد پيمانه را گر گشت نقل‏
            
ماجراى بلبل و گل گوش دار                       گر چه گفتى نيست آن جا آشكار

              كودكان افسانه‌ها مي‌آورند                         درج در افسانه‌شان بس سر و پند 

              هزل‌ها گويند در افسانه‌ها                          گنج مي‌جو در همه ويرانه‌ها

              هزل تعليم است آن را جد شنو                   تو مشو بر ظاهر هزلش گرو

              هر جدي هزل است پيش هازلان                 هزل‌ها جد است پيش عاقلان

              عاقلي گر خاك گيرد زر شود                        جاهل ار زر برد خاكستر شود

 

    سخن گفتن به زبان حال و فهم كردن آن‏

            
ماجراى شمع با پروانه نيز                        بشنو و معنى گزين كن اى عزيز
            
گر چه گفتى نيست سر گفت هست         هين ببالا پر مپر چون جغد پست‏
            
گفت در شطرنج كاين خانه‏ء رخ است         گفت خانه از كجاش آمد بدست‏؟
            
خانه را بخريد يا ميراث يافت؟                    فرخ آن كس كاو سوى معنى شتافت‏
            
گفت نحوى: زيد عمرواً قد ضرب                 گفت چونش كرد بى‏جرمى ادب‏؟
            
عمرو را جرمش چه بد كان زيد خام            بى‏گنه او را بزد همچون غلام‏؟
            
گفت اين پيمانهء معنى بود                     گندمى بستان كه پيمانه است رد
            
زيد و عمرو از بهر اعراب است و ساز           گر دروغ است آن تو با اعراب ساز
            
گفت نه من آن ندانم عمرو را                    زيد چون زد بى‏گناه و بى‏خطا ؟
            
گفت از ناچار و لاغى بر گشود                  عمرو يك واو فزون دزديده بود
            
زيد واقف گشت دزدش را بزد                    چون كه از حد برد او را حد سزد


                                         ____________________

 

خوشتر آن باشد که سر دلبران                    گفته آيد در حديث ديگران

بشنويد اي دوستان اين داستان                  خود حقيقت نقد حال ماست آن

 

دفتر اول، ابیات 2835 الی 2847

     حكايت ماجراى نحوى در کشتی با كشتيبان‏

               آن یكى نحوى به كشتى درنشست              رو به كشتيبان نمود آن خودپرست‏
               گفت هيچ از نحو خواندى؟ گفت لا                 گفت نيم عمر تو شد بر فنا
               دل‌شكسته گشت كشتيبان ز تاب                ليك آن دم گشت خامش از جواب‏
               باد كشتى را به گردابى فکند                       گفت كشتيبان بدان نحوى بلند
               هيچ دانى آشنا كردن؟ بگو                           گفت نى، ای خوش جواب خوبرو
               گفت كلّ عمرت اى نحوى فناست                 زآنكه كشتى غرق این گردابهاست‏
               محو مى‏بايد نه نحو اينجا بدان                      گر تو محوى، بى‏خطر در آب ران‏
                آب دريا مرده را بر سر نهد                           ور بود زنده، ز دريا كى رهد؟
               چون بمردى تو ز اوصاف بشر                        بحر اسرارت نهد بر فرق سر
               اى كه خلقان را تو خر مى‏خوانده‏اى               اين زمان چون خر بر اين يخ مانده‏اى‏
               گر تو علامه‏ى زمانى در جهان                      نك فناى اين جهان بين اين زمان‏
               مرد نحوى را از آن دردوختيم                        تا شما را نحو محو آموختيم‏
               فقه فقه و نحو نحو و صرف صرف                   در "كم آمد" يابى، اى يار شگرف

                                                -------------------------

   احتما كن، احتما ز انديشه‌ها                      فكر شير و گور و دل چون بيشه‌ها

   احتماها بر دواها سرور است                       زآنكه خاريدن فزوني گر است

   احتما اصل دوا آمد يقين                             احتما كن قوت جانت ببين

   آنكه ارزد صيد را عشق است و بس              ليك او كي گنجد اندر دام كس؟

   تو مگر آيي و صيد او شوي                          دام بگذاري، به دام او روي

   عشق مي‌گويد بگوشم پست پست            صيد بودن خوشتر از صيادي است

   گول من كن خويش را غره مشو                  آفتابي را رها كن ذره شو

      بر درم ساكن شو و بي‌خانه باش                 دعوي شمعي مكن، پروانه باش

   كارگاه صنع حق در نيستي است                غرهء هستي، چه داني نيست چيست؟!

   پس رو و صامت شو و خاموش باش             از وجود خويش والي كم تراش

   چون گهر در بحر گويد: "بحر كو؟"                  آن حجاب چون صدف ديوار او،

   گفتن آن "كو" حجابش مي‌شود                  ابر تاب آفتابش مي‌شود

   تو ببند آن چشم و خود تسليم كن               خويشتن بيني در آن شهر كهن

   اين خموشي مركب چوبين بود                    بحريان را خامشي تلقين بود

   چندگاهي بي لب و بي گوش شو               وآنگهان چون لب حريف نوش شو

   چند گفتي نظم و نثر و راز فاش؟                  خواجه يك روز امتحان كن، گنگ باش

 

 

دفتر اول، بیت 3467 به بعد

 

قصه‏ء مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى‏
          

           چينيان گفتند ما نقاش‏تر                             روميان گفتند ما را كر و فر
           گفت سلطان امتحان خواهم در اين           
   كز شماها كيست در دعوى گزين‏
           اهل چين و روم چون حاضر شدند             
   روميان از بحث در مكث آمدند
          چينيان گفتند يك خانه به ما                     
   خاص بسپاريد و يك آن شما
          بود دو خانه مقابل دربدر                              ز آن يكى چينى ستد رومى دگر
          چينيان صد رنگ از شه خواستند               
   پس خزينه باز كرد آن ارجمند
          هر صباحى از خزينهء رنگها                          چينيان را راتبه بود از عطا
          روميان گفتند نى نقش و نه رنگ                 
 در خور آيد كار را جز دفع زنگ‏
          در فرو بستند و صيقل مى‏زدند                     همچو گردون ساده و صافى شدند
          از دو صد رنگى به بیرنگى رهى است        
    رنگ چون ابر است و بیرنگى مهى است‏
          هر چه اندر ابر ضو بينى و تاب                      آن ز اختر دان و ماه و آفتاب‏
          چينيان چون از عمل فارغ شدند                 
  از پى شادى دهلها مى‏زدند
          شه در آمد ديد آن جا نقشها                       مى‏ربود آن عقل را و فهم را
          بعد از آن آمد به سوى روميان                      پرده را بالا كشيدند از ميان‏
          عكس آن تصوير و آن كردارها                       زد بر اين صافى شده ديوارها
          هر چه آن جا ديد اينجا به نمود                  
 ديده را از ديده خانه مى‏ربود
          روميان آن صوفيانند اى پدر                       
 بى‏ز تكرار و كتاب و بى‏هنر
          ليك صيقل كرده‏اند آن سينه‏ها                 
   پاك از آز و حرص و بخل و كينه‏ها
          آن صفاى آينه وصف دل است                    
 كاو نقوش بى‏عدد را قابل است‏
          صورت بى‏صورت بى‏حد غيب                  
    ز آينه‏ى دل تافت بر موسى ز جيب‏
          گر چه آن صورت نگنجد در فلك                
    نه به عرش و فرش و دريا و سمك‏
          ز آن كه محدود است و معدود است آن       
  آينه‏ى دل را نباشد حد بدان‏
          تا ابد هر نقش نو كايد بر او                      
   مى‏نمايد بى‏حجابى اندر او
          اهل صيقل رسته‏اند از بوى و رنگ           
    هر دمى بينند خوبى بى‏درنگ‏
          نقش و قشر علم را بگذاشتند                
    رايت عين اليقين افراشتند
          رفت فكر و روشنايى يافتند                     
  نحر و بحر آشنايى يافتند
          مرگ كاين جمله از او در وحشت‏اند          
   مى‏كنند اين قوم بر وى ريشخند
          گر چه نحو و فقه را بگذاشتند                
    ليك محو و فقر را برداشتند
          تا نقوش هشت جنت تافته‌ست            
     لوح دلشان را پذيرا يافته‌ست‏
         
                                       -----------------

         گر به هر زخمي تو پركينه شوي                 پس كجا بي صيقل آيينه شوي

         صبر گنج است اي برادر صبر كن                 تا صفا يابي تو زاين رنج كهن

         من عجب دارم ز جوياي صفا                     كاو رمد در وقت صيقل از جفا

         زندگي در مردن و در محنت است               آب حيوان در درون ظلمت است

         پروريدن جسم را دل‌مردگي است              رنج اين تن روح را پايندگي است

         عاشقان آنگه شراب جان كشند                كه بدست خويش خوبانشان كشند

         بس عداوت‌ها كه آن ياري بود                    بس خرابي‌ها كه معماري بود

         گر خضر در بحر كشتي را شكست             صد درستي در شكست خضر هست

         آن كسي را كش چنين شاهي كشد         سوي تخت و بهترين جاهي كشد

         نيم جان بستاند و صد جان دهد                آنچه اندر وهم نايد آن دهد

         راه جان مر جسم را ويران كند                   بعد از آن ويراني آبادان كند

 

                                    -------------------------------------

            هيچ نامي بي حقيقت ديده‌اي؟                  يا ز گاف و لام گل گل چيده‌اي؟

اسم خواندي رو مسما را بجو                     مه به بالا دان نه اندر آب جو

حرف چه بود تا تو انديشي از آن؟                 حرف چه بود؟ خار ديوار رزان

حرف و گفت و صوت را برهم زنم                  تا که بي اين هر سه با تو دم زنم

اي خدا جان را تو بنماي آن مقام                 کاندرو بي‌ جرف مي‌رويد کلام

   گر ز نام و حرف خواهي بگذري                    پاک کن خود را ز خود هين يکسري

   دفتر صوفي سواد حرف نيست                    جز دل اسپيد همچون برف نيست

                                                 -------------------

         با تو بى‏لب اين زمان من نو به نو                  رازهاى كهنه گويم مى‏شنو

         با دو عالم عشق را بيگانگى                        اندر او هفتاد و دو ديوانگى‏

         مطرب عشق اين زند وقت سماع                  بندگى بند و خداوندى صداع‏

         پس چه باشد عشق؟ درياى عدم                 درشكسته عقل را آن جا قدم‏

         بندگى و سلطنت معلوم شد                        زين دو پرده عاشقى مكتوم شد

         كاشكى هستى زبانى داشتى                     تا ز هستان پرده‏ها برداشتى‏

         هر چه گويى، اى دم هستى، از آن               پرده‏ ء ديگر بر او بستى بدان‏

         آفت ادراك آن، قال است و حال                      خون به خون شستن محال است و محال‏

         من چو با سوداييانش محرمم                       روز و شب اندر قفس در مى‏دمم‏

         سخت مست و بى‏خود و آشفته‏اى               دوش اى جان بر چه پهلو خفته‏اى‏

         هان و هان هش دار بر نارى دمى                  اولا برجه طلب كن محرمى‏

         عاشق و مستى و بگشاده زبان                    اللَّه الله اشترى بر ناودان‏

         چون ز راز و ناز او گويد زبان                           يا جميل الستر خواند آسمان

 


[ ارتباط با ما ]