شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

چهارشنبه ۸ تیر ۱۳۸٤
 

دفتر سوم، بيت 236 به بعد.

 

  فريفتن روستايى شهرى را و به دعوت خواندن به لابه و الحاح بسيار

        

1        اى برادر بود اندر ما مضى                         شهريى با روستايى آشنا

         روستايى چون سوى شهر آمدى               خرگه اندر كوى آن شهرى زدى‏

         دو مه و سه ماه مهمانش بدى                  بر دكان او و بر خوانش بدى‏

         هر حوايج را كه بوديش آن زمان                  راست كردى مرد شهرى رايگان‏

5       رو به شهرى كرد و گفت اى خواجه تو          هيچ مى‏نايى سوى ده فرجه جو

         اللَّه اللَّه جمله فرزندان بيار                        كاين زمان گلشن است و نوبهار

         يا به تابستان بيا وقت ثمر                         تا ببندم خدمتت را من كمر

         خيل و فرزندان و قومت را بيار                     در ده ما باش سه ماه و چهار

         كه بهاران خطه‏ى ده خوش بود                  كشت زار و لاله‏ى دل كش بود

10     وعده دادى شهرى او را دفع حال                تا بر آمد بعد وعده هشت سال‏

         او به هر سالى همى‏گفتى كه كى            عزم خواهى كرد كامد ماه دى‏

         او بهانه ساختى كامسالمان                     از فلان خطه بيامد ميهمان‏

         سال ديگر گر توانم وارهيد                         از مهمات آن طرف خواهم دويد

         گفت هستند آن عيالم منتظر                    بهر فرزندان تو اى اهل بر

15     باز هر سالى چو لكلك آمدى                     تا مقيم قبهء شهرى شدى‏

         خواجه هر سالى ز زر و مال خويش            خرج او كردى گشادى بال خويش‏

         آخرين كرت سه ماه آن پهلوان                   خوان نهادش بامدادان و شبان‏

         از خجالت باز گفت او خواجه را                   چند وعده چند بفريبى مرا

         گفت خواجه جسم و جانم وصل‌جوست       ليك هر تحويل اندر حكم هوست‏

20     آدمى چون كشتى است و بادبان               تا كى آرد باد را آن بادران‏

         باز سوگندان بدادش كاى كريم                  گير فرزندان بيا بنگر نعيم‏

         دست او بگرفت سه كرت به عهد              كالله الله زو بيا بنماى جهد

         بعد ده سال و به هر سالى چنين              لابه‏ها و وعده‏هاى شكرين‏

         كودكان خواجه گفتند اى پدر                     ماه و ابر و سايه هم دارد سفر

25     حقها بر وى تو ثابت كرده‏اى                     رنجها در كار او بس برده‏اى‏

         او همى‏خواهد كه بعضى حق آن              واگزارد چون شوى تو ميهمان‏

         بس وصيت كرد ما را او نهان                     كه كشيدش سوى ده لابه‏كنان‏

         گفت حق است اين ولى اى سيبويه          اتق من شر من أحسنت اليه‏

         دوستى تخم دم آخر بود                         ترسم از وحشت كه آن فاسد شود

30     صحبتى باشد چو شمشير قطوع              همچو دى در بوستان و در زروع‏

         صحبتى باشد چو فصل نو بهار                  زو عمارتها و دخل بى‏شمار

         حزم آن باشد كه ظن بد برى                    تا گريزى و شوى از بد برى‏

         روى صحرا هست هموار و فراخ                 هر قدم دامى است كم ران اوستاخ‏

         آن بز كوهى دود كه دام كو                      چون بتازد دامش افتد در گلو

35      آن كه مى‏گفتى كه كو اينك ببين               دشت مى‏ديدى نمى‏ديدى كمين‏

         بى‏كمين و دام و صياد اى عيار                  دنبه كى باشد ميان كشت‏زار

         آن كه گستاخ آمدند اندر زمين                   استخوان و كله‏هاشان را ببين‏

         چون به گورستان روى اى مرتضى              استخوانشان را بپرس از ما مضى‏

         تا به ظاهر بينى آن مستان كور                 چون فرو رفتند در چاه غرور

40     چشم اگر دارى تو كورانه ميا                     ور ندارى چشم دست آور عصا

         آن عصاى حزم و استدلال را                     چون ندارى ديد مى‏كن پيشوا

         ور عصاى حزم و استدلال نيست               بى‏عصا كش بر سر هر ره مه‏ايست‏

         گام ز آن سان نه كه نابينا نهد                   تا كه پا از چاه و از سگ وارهد

         لرزلرزان و به ترس و احتياط                      مى‏نهد پا تا نيفتد در خباط

45     اى زدودى جسته در نارى شده                 لقمه جسته لقمه‏ى مارى شده 

         هر طرف غولى همى‏خواند ترا                  كاى برادر راه خواهى هين بيا

         رهنمايم همرهت باشم رفيق                   من قلاووزم در اين راه دقيق‏

         نى قلاووز است و نى ره داند او                يوسفا كم رو سوى آن گرگ خو

         حزم اين باشد كه نفريبد ترا                     چرب و نوش و دامهاى اين سرا

50     كه نه چربش دارد و نى نوش او                سحر خواند مى‏دمد در گوش او

         كه بيا مهمان ما اى روشنى                    خانه آن تست و تو آن منى‏

         حزم آن باشد كه گويى تخمه‏ام                يا سقيمم خستهء اين دخمه‏ام‏

         يا سرم درد است درد سر ببر                  يا مرا خوانده ست آن خالو پسر

         ز انكه يك نوشت دهد با نيشها                كه بكارد در تو نوشش ريشها

55      زر اگر پنجاه اگر شصتت دهد                   ماهيا او گوشت در شستت دهد

         گر دهد خود كى دهد آن پر حيل              جوز پوسيده ست گفتار دغل‏

         ژغژغ آن عقل و مغزت را برد                    صد هزاران عقل را يك نشمرد

         يار تو خورجين تست و كيسه‏ات               گر تو رامينى مجو جز ويسه‏ات‏

         ويسه و معشوق تو هم ذات توست          وين برونيها همه آفات تو

60     حزم آن باشد كه چون دعوت كنند             تو نگويى مست و خواهان منند

         دعوت ايشان صفير مرغ دان                    كه كند صياد در مكمن نهان‏

         مرغ مرده پيش بنهاده كه اين                  مى‏كند اين بانگ و آواز و حنين‏

         مرغ پندارد كه جنس اوست او                 جمع آيد بر دردشان پوست او

         جز مگر مرغى كه حزمش داد حق            تا نگردد گيج آن دانه و ملق

65      هست بى‏حزمى پشيمانى يقين             بشنو اين افسانه را در شرح اين‏‏

 

قصهء اهل سبا و طاغى كردن نعمت ايشان را

        

         تو نخواندى قصه‏ى اهل سبا                   يا بخواندى و نديدى جز صدا

         از صدا آن كوه، خود آگاه نيست               سوى معنى هوش كه را راه نيست‏

         ...

 

جمع آمدن اهل آفت هر صباحى در صومعه‏ى عيسى ...

        

         صومعهء عيساست خوان اهل دل            هان و هان اى مبتلا اين در مهل‏

         ...

 

باقى قصهء اهل سبا

 

بقيهء داستان رفتن خواجه به دعوت روستايى سوى ده‏

      

         شد ز حد، هين باز گرد اى يار گرد            روستايى، خواجه را بين خانه بر

70     قصهء اهل سبا يك گوشه نه                   آن بگو كان خواجه چون آمد به ده‏

         روستايى در تملق شيوه كرد                   تا كه حزم خواجه را كاليوه كرد

         از پيام اندر پيام او خيره شد                    تا زلال حزم خواجه تيره شد

         هم از اينجا كودكانش در پسند                 نرتع و نلعب به شادى مى‏زدند

         همچو يوسف كش ز تقدير عجب              نرتع و نلعب ببرد از ظل آب‏

75      آن نه بازى بلكه جان‏بازى است آن            حيله و مكر و دغاسازى است آن‏

         هر چه از يارت جدا اندازد آن                     مشنو آن را كان زيان دارد زيان‏

         گر بود آن سود صد در صد مگير                بهر زر مگسل ز گنجور اى فقير

دعوت باز بطان را از آب به صحرا

        

         باز گويد بط را كز آب خيز                         تا ببينى دشتها را قند ريز

         بط عاقل گويدش اى باز دور                     آب ما را حصن و امن است و سرور

80     ديو چون باز آمد اى بطان شتاب               هين به بيرون كم رويد از حصن آب‏

         باز را گويند رو رو باز گرد                          از سر ما دست‏دار اى پاىمرد

         حصن ما را قند و قندستان ترا                  من نخواهم هديه‏ات بستان ترا

         چون كه جان باشد نيايد لوت كم              چون كه لشكر هست كم نايد علم‏

         خواجهء حازم بسى عذر آوريد                 بس بهانه كرد با ديو مريد

85     گفت اين دم كارها دارم مهم                   گر بيايم آن نگردد منتظم‏

         شاه كارى ناز كم فرموده است                ز انتظارم شاه شب نغنوده است‏

         من نيازم ترك امر شاه كرد                      من نتانم شد بر شه روى زرد

         هر صباح و هر مسا سرهنگ خاص          مى‏رسد از من همى‏جويد مناص‏

         تو روا دارى كه آيم سوى ده                    تا در ابرو افكند سلطان گره‏

90     بعد از آن درمان خشمش چون كنم          زنده خود را زين مگر مدفون كنم‏

         زين نمط او صد بهانه باز گفت                 حيله‏ها با حكم حق نفتاد جفت‏

         گر شود ذرات عالم حيله پيچ                  با قضاى آسمان هيچند هيچ‏

         چون گريزد اين زمين از آسمان                چون كند او خويش را از وى نهان‏

         هر چه آيد ز آسمان سوى زمين             نى مفر دارد نه چاره نى كمين‏

95     چون قضا آهنگ نارنجات كرد                  روستايى شهريى را مات كرد

         با هزاران حزم خواجه مات شد               ز آن سفر در معرض آفات شد

         اعتمادش بر ثبات خويش بود                  گر چه كه بد نيم سيلش در ربود

         چون قضا بيرون كند از چرخ سر              عاقلان گردند جمله كور و كر

 

قصهء اهل ضروان و حيلت كردن ايشان تا بى‏زحمت درويشان باغها را قطاف كنند

      

         قصهء اصحاب ضروان خوانده‏اى               پس چرا در حيله‌جويى مانده‏اى‏

         ...

روان شدن خواجه به سوى ده‏

 

100   خواجه در كار آمد و تجهيز ساخت           مرغ عزمش سوى ده اشتاب تاخت‏

         اهل و فرزندان سفر را ساختند              رخت را بر گاو عزم انداختند

         شادمانان و شتابان سوى ده                 كه برى خورديم از ده، مژده ده‏

         مقصد ما را چراگاه خوش است               يار ما آن جا كريم و دل كش است‏

         با هزاران آرزومان خوانده است               بهر ما غرس كرم بنشانده است‏

105   ما ذخيره‏ى ده زمستان دراز                   از بر او سوى شهر آريم باز

         بلكه باغ ايثار راه ما كند                        در ميان جان خودمان جا كند

         عجلوا أصحابنا كي تربحوا                     عقل مى‏گفت از درون لا تفرحوا

         شاد از وى شو مشو از غير وى             او بهار است و دگرها ماه دى‏

110   هر چه غير اوست استدراج توست         گر چه تخت و ملك توست و تاج توست‏

         شاد از غم شو كه غم دام لقاست         اندر اين ره سوى پستى ارتقاست‏

         غم يكى گنج است و رنج تو چو كان        ليك كى درگيرد اين در كودكان‏

         كودكان چون نام بازى بشنوند                جمله با خر گور هم تگ مى‏دوند

         اى خران كور اين سو دامهاست             در كمين اين سوى خون آشامهاست‏

115    تيرها پران كمان پنهان ز غيب                بر جوانى مى‏رسد صد تير شيب‏

         گام در صحراى دل بايد نهاد                   ز انكه در صحراى گل نبود گشاد

         ايمن آباد است دل اى دوستان              چشمه‏ها و گلستان در گلستان‏

         عج إلى القلب و سر يا ساريه                فيه أشجار و عين جاريه‏

120   ده مرو ده مرد را احمق كند                   عقل را بى‏نور و بى‏رونق كند

         ده چه باشد شيخ واصل ناشده              دست در تقليد و حجت در زده‏

         پيش شهر عقل كلى اين حواس            چون خران چشم بسته در خراس‏

         بهر حق اين را رها كن يك نفس              تا خر خواجه بجنباند جرس

 


[ ارتباط با ما ]