شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

جمعه ۱٤ اسفند ۱۳۸۳
 

دفتر اول، بيت 3056 به بعد.

  قصه آن كس كه در يارى بكوفت از درون گفت كيست گفت منم، گفت چون تو تويى در نمى‏گشايم هيچ كس را از ياران نمى‏شناسم كه او من باشد.
          

                     آن يكى آمد در يارى بزد                           گفت يارش كيستى اى معتمد
                    گفت من، گفتش برو هنگام نيست             بر چنين خوانى مقام خام نيست‏
                    خام را جز آتش هجر و فراق                       كى پزد كى وا رهاند از نفاق؟
                    رفت آن مسكين و سالى در سفر               در فراق دوست سوزيد از شرر
                    پخته گشت آن سوخته پس بازگشت           باز گرد خانه همباز گشت‏
                   حلقه زد بر در به صد ترس و ادب                  تا بنجهد بى‏ادب لفظى ز لب‏
                    بانگ زد يارش كه بر در كيست آن؟              گفت بر درهم تويى اى دلستان‏
                    گفت اكنون چون منى اى من درآ                 نيست گنجايى دو من را در سرا
                    نيست سوزن را سر رشته دو تا                  چون كه يكتايى درين سوزن در آ
                 
                                 ___________________

 

دفتر سوم، بيت  976  به بعد.

 

حكايت مارگير كه اژدهاى فسرده را مرده پنداشت و در ريسمانهاش پيچيد و آورد به بغداد

             يك حكايت بشنو از تاريخ گوى                     تا برى زين راز سرپوشيده بوى‏
            
مارگيرى رفت سوى كوهسار                      تا بگيرد او به افسونهاش مار
            
گر گران و گر شتابنده بود                              آن كه جوينده ست يابنده بود
            
در طلب زن دايماً تو هر دو دست                 كه طلب در راه، نيكو رهبر است‏
            
لنگ و لوك و خفته شكل و بى‏ادب               سوى او مى‏غيژ و او را مى‏طلب‏
            
گه به گفت و گه به خاموشى و گه             بوى كردن گير هر سو بوى شه‏
            
گفت آن يعقوب با اولاد خويش                    جستن يوسف كنيد از حد بيش‏

             هر حس خود را در اين جستن به جد           هر طرف رانيد شكل مستعد

             هر كجا بوى خوش آيد بو بريد                     سوى آن سر كاشناى آن سريد
            
اين همه جوها ز دريايى است ژرف              جزو را بگذار و بر كل دار طرف‏
            
خشمهاى خلق بهر آشتى است                دام راحت دايماً بى‏راحتى است

             جنگها مى‏آشتى آرد درست                      مارگير از بهر يارى مار جست‏
            
بهر يارى مار جويد آدمى                           غم خورد بهر حريف بى‏غمى‏
            
او همى‏جستى يكى مارى شگرف              گرد كوهستان و در ايام برف‏
            
اژدهايى مرده ديد آن جا عظيم                   كه دلش از شكل او شد پر ز بيم‏
            
مارگير اندر زمستان شديد                         مار مى‏جست اژدهايى مرده ديد
            
مارگير از بهر حيرانى خلق                         مار گيرد اينت نادانى خلق‏
            
آدمى كوهى است چون مفتون شود           كوه اندر مار حيران چون شود
            
خويشتن نشناخت مسكين آدمى               از فزونى آمد و شد در كمى‏
            
خويشتن را آدمى ارزان فروخت                   بود اطلس خويش بر دلقى بدوخت‏
            
صد هزاران مار و كه حيران اوست                او چرا حيران شده‌ست و مار دوست؟‏
            
مارگير آن اژدها را بر گرفت                         سوى بغداد آمد از بهر شگفت‏
            
اژدهايى چون ستون خانه‏اى                      مى‏كشيدش از پى دانگانه‏اى‏
            
كاژدهاى مرده‏اى آورده‏ام                           در شكارش من جگرها خورده‏ام‏
            
او همى مرده گمان بردش و ليك                 زنده بود و او نديدش نيك نيك‏
            
او ز سرماها و برف افسرده بود                   زنده بود و شكل مرده مى‏نمود
            
عالم افسرده‌ست و نام او جماد                  جامد افسرده بود اى اوستاد
            
باش تا خورشيد حشر آيد عيان                   تا ببينى جنبش جسم جهان‏
            
مرده زين سويند وز آن سو زنده‏اند               خامش اينجا و آن طرف گوينده‏اند
            
چون از آن سوشان فرستد سوى ما             آن عصا گردد سوى ما اژدها
            
كوهها هم لحن داودى كند                        جوهر آهن به كف مومى بود
            
باد حمال سليمانى شود                          بحر با موسى سخن دانى شود
            
ماه با احمد اشارت‌بين شود                       نار ابراهيم را نسرين شود
            
خاك قارون را چو مارى دركشد                  استن حنانه آيد در رشد
            
سنگ بر احمد سلامى مى‏كند                 كوه يحيى را پيامى مى‏كند
            
ما سميعيم و بصيريم و خوشيم                 با شما نامحرمان ما خامشيم‏
            
چون شما سوى جمادى مى‏رويد              محرم جان جمادان چون شويد؟
            
از جمادى عالم جانها رويد                        غلغل اجزاى عالم بشنويد

             اين سخن پايان ندارد، مارگير                    می‌كشيد آن مار را با صد زحير
            
تا به بغداد آمد آن هنگامه‌جو                     تا نهد هنگامه‏اى بر چارسو
            
بر لب شط مرد هنگامه نهاد                     غلغله در شهر بغداد اوفتاد
            
مارگيرى اژدها آورده است                       بو العجب نادر شكارى كرده است‏
            
جمع آمد صد هزاران خام‌ريش                   صيد او گشته چو او از ابلهيش‏
            
منتظر ايشان و هم او منتظر                     تا كه جمع آيند خلق منتشر
            
مردم هنگامه افزون‏تر شود                       كديه و توزيع نيكوتر رود
            
جمع آمد صد هزاران ژاژخا                        حلقه كرده پشت پا بر پشت پا
            
مرد را از زن خبر نى ز ازدحام                    رفته در هم چون قيامت خاص و عام‏
            
چون همى حراقه جنبانيد او                     مى‏كشيدند اهل هنگامه گلو
            
و اژدها كز زمهرير افسرده بود                   زير صد گونه پلاس و پرده بود،
            
بسته بودش با رسنهاى غليظ                   احتياطى كرده بودش آن حفيظ،
            
در درنگ انتظار و اتفاق                            تافت بر آن مار خورشيد عراق‏
            
آفتاب گرمسيرش گرم كرد                        رفت از اعضاى او اخلاط سرد
            
مرده بود و زنده گشت او از شگفت             اژدها بر خويش جنبيدن گرفت‏
            
خلق را از جنبش آن مرده مار                     گشتشان آن يك تحير صد هزار
            
با تحير نعره‏ها انگيختند                           جملگان از جنبشش بگريختند
            
مى‏گسست او بند و ز آن بانگ بلند            هر طرف مى‏رفت چاقاچاق بند
            
بندها بگسست و بيرون شد ز زير              اژدهايى زشت غران همچو شير
            
در هزيمت بس خلايق كشته شد               از فتاده كشتگان صد پشته شد
            
مارگير از ترس بر جا خشك گشت               كه چه آوردم من از كهسار و دشت‏
            
گرگ را بيدار كرد آن كور ميش                    رفت نادان سوى عزراييل خويش‏
            
اژدها يك لقمه كرد آن گيج را                     سهل باشد خون خورى حجاج را
            
خويش را بر استنى پيچيد و بست              استخوان خورده را درهم شكست‏
            
نفست اژدرهاست او كى مرده است          از غم بى‏آلتى افسرده است‏
            
كرمك است آن اژدها از دست فقر              پشه‌اى گردد ز جاه و مال، صقر
            
اژدها را دار در برف فراق                          هين مكش او را به خورشيد عراق‏
            
تا فسرده مى‏بود آن اژدهات                      لقمه‏ى اويى چو او يابد نجات‏
            
مات كن او را و ايمن شو ز مات                  رحم كم كن نيست او ز اهل صلات‏
            
كان تف خورشيد شهوت بر زند                   آن خفاش مرده‏ريگت پر زند
            
چون كه آن مرد اژدها را آوريد                    در هواى گرم و خوش شد آن مريد
            
لاجرم آن فتنه‏ها كرد اى عزيز                    بيست همچندان كه ما گفتيم نيز
            
تو طمع دارى كه او را بى‏جفا                    بسته دارى در وقار و در وفا؟
            
نفس خود را كش جهان را زنده كن             خواجه را كشته ست او را بنده كن
           
 نفس اژدرهاست با صد زور و فن               روى شيخ او را زمرد ديده كن
            
چون به نزديك ولى الله شود                     آن زبان صد گزش كوته شود
            
صد زبان و هر زبانش صد لغت                    زرق و دستانش نيايد در صفت

 

----------------------------------                                       

 

دفتر ششم، بيت 435 به بعد

    

     حكايت آن صياد كه خويشتن در گياه پيچيده بود و دسته‏ى گل و لاله را كله وار به سر فروكشيده تا مرغان او را گياه پندارند، و آن مرغ زيرك بوى برد اندكى كه اين آدمى است كه بر اين شكل گياه نديدم اما هم تمام بوى نبرد

   

         رفت مرغى در ميان مرغزار                     بود آنجا دام از بهر شكار

         دانه‏ى چندى نهاده بر زمين                     و آن صياد آن جا نشسته در كمين‏

         خويشتن پيچيده در برگ و گياه                تا در افتد صيد بى‏چاره ز راه‏

         مرغك آمد سوى او از ناشناخت                پس طوافى كرد و پيش مرد تاخت‏

         گفت او را كيستى تو سبز پوش               در بيابان در ميان اين وحوش‏

         گفت مرد زاهدم من منقطع                     با گياهى گشتم اينجا مقتنع‏

         زهد و تقوى را گزيدم دين و كيش              ز انكه مى‏ديدم اجل را پيش خويش‏

         مرگ همسايه مرا واعظ شده                   كسب و دكان مرا برهم زده‏

         چون به آخر فرد خواهم ماندن                  خو نبايد كرد با هر مرد و زن‏

         رو بخواهم كرد آخر در لحد                       آن به آيد كه كنم خو با احد

         چون زنخ را بست خواهند اى صنم            آن به آيد كه ز نخ كمتر زنم‏

         اى به زربفت و كمر آموخته                      آخر استت جامه‏ى نادوخته‏

         رو به خاك آريم كز وى رسته‏ايم                دل چرا در بى‏وفايان بسته‏ايم‏

         جد و خويشان‏مان قديمى چار طبع          ما به خويشى عاريت بستيم طمع‏

         سالها هم صحبتى و هم دمى                با عناصر داشت جسم آدمى‏

         روح او خود از نفوس و از عقول                 روح اصل خويش را كرده نكول‏

         از نفوس و از عقول پر صفا                      نامه مى‏آيد به جان كاى بى‏وفا

         يار كان پنج روزه يافتى                           رو ز ياران كهن بر تافتى‏

         كودكان گر چه كه در بازى خوشند            شب كشانشان سوى خانه مى‏كشند

         شد برهنه وقت بازى طفل خرد                دزد از ناگه قبا و كفش برد

         ...

                             --------------------------------------------------------------

    

دفتر سوم، بيت 2570 به بعد

        

         عيسى مريم به كوهى مى‏گريخت            شير گويى خون او مى‏خواست ريخت‏

         آن يكى در پى دويد و گفت خير                 در پي‌ات كس نيست چه گريزى چو طير؟

         با شتاب او آنچنان مى‏تاخت جفت             كز شتاب خود جواب او نگفت‏

         يك دو ميدان در پى عيسى براند               پس به جد جد عيسى را بخواند

         كز پى مرضات حق يك لحظه بايست          كه مرا اندر گريزت مشكلى است‏

         از كه اين سو مى‏گريزى اى كريم؟              نه پيت شير و نه خصم و خوف و بيم‏

         گفت از احمق گريزانم برو                        مى‏رهانم خويش را بندم مشو

         گفت آخر آن مسيحا نى توى                   كه شود كور و كر از تو مستوى؟‏

         گفت آرى، گفت آن شه نيستى               كه فسون غيب را ماويستى؟‏

         چون بخوانى آن فسون بر مرده‏اى             بر جهد چون شير صيد آورده‏اى‏

         گفت آرى آن منم، گفتا كه تو                   نى ز گل مرغان كنى اى خوبرو؟

         گفت آرى گفت پس اى روح پاك                هر چه خواهى مى‏كنى، از كيست باك؟‏

         با چنين برهان كه باشد در جهان              كه نباشد مر ترا از بندگان‏

         گفت عيسى كه به ذات پاك حق              مبدع تن خالق جان در سبق‏

         حرمت ذات و صفات پاك او                       كه بود گردون گريبان چاك او

         كان فسون و اسم اعظم را كه من            بر كر و بر كور خواندم شد حسن‏

         بر كه سنگين بخواندم شد شكاف            خرقه را بدريد بر خود تا بناف‏

         بر تن مرده بخواندم گشت حى                بر سر لا شى بخواندم گشت شى‏

         خواندم آن را بر دل احمق به ود                صد هزاران بار و درمانى نشد

         سنگ خارا گشت و ز آن خو بر نگشت       ريگ شد كز وى نرويد هيچ كشت‏

         ز احمقان بگريز چون عيسى گريخت         صحبت احمق بسى خونها بريخت‏

         اندك اندك آب را دزدد هوا                        عقل را احمق بدزدد از شما

         آن گريز عيسى نه از بيم بود                    ايمن است او آن پى تعليم بود

         زمهرير ار پر كند آفاق را                           چه غم آن خورشيد با اشراق را

قصه‏ى اهل سبا و حماقت ايشان و ...‏

         يادم آمد قصه‏ى اهل سبا                        كز دم احمق صباشان شد وبا

         آن سبا ماند به شهر بس كلان                در فسانه بشنوى از كودكان‏

         كودكان افسانه‏ها مى‏آورند                     درج در افسانه‏شان بس سر و پند

         هزلها گويند در افسانه‏ها                        گنج مى‏جو در همه ويرانه‏ها

                                                 ----------

         روى در ديوار كن تنها نشين                   وز وجود خويش هم خلوت گزين‏

         قعر چه بگزيد هر كاو عاقل است              ز آن كه در خلوت صفاهاى دل است‏

         ظلمت چه به كه ظلمتهاى خلق             سر نبرد آن كس كه گيرد پاى خلق‏

         آدمى‌خوارند اغلب مردمان                     از سلام عليك‏شان كم جو امان‏

         رو بجو يار خدايى را تو زود                     چون چنان كردى خدا يار تو بود

         آن كه در خلوت نظر بر دوخته‌ست            آخر آن را هم ز يار آموخته‌ست‏

         خلوت از اغيار بايد نه ز يار                     پوستين بهر دى آمد نه بهار

         هيچ كنجى بى‏دد و بى‏دام نيست          جز به خلوت‏گاه حق آرام نيست‏

         هر كه در خلوت ببينش يافت راه             او ز دانشها نجويد دستگاه‏

         از نفوس و از عقول پر صفا                    نامه مى‏آيد به جان كاى بى‏وفا

         يار كان پنج روزه يافتى                         رو ز ياران كهن بر تافتى‏

         كودكان گر چه كه در بازى خوشند          شب كسانشان سوى خانه مى‏كشند

         شد برهنه وقت بازى طفل خرد              دزد از ناگه قبا و كفش برد

         آن چنان گرم او به بازى در فتاد               كان كلاه و پيرهن رفتش ز ياد

         شد شب و بازى او شد بى‏مدد              رو ندارد كاو سوى خانه رود

         پيش از آن كه شب شود جامه بجو         روز را ضايع مكن در گفت‏وگو

         من به صحرا خلوتى بگزيده‏ام                خلق را من دزد جامه ديده‏ام‏

         نيم عمر از آرزوى دلستان                     نيم عمر از غصه‏هاى دشمنان‏

         جبه را برد آن كله را اين ببرد                 غرق بازى گشته ما چون طفل خرد

         خوى با او كن كه خو را آفريد                  خوي‌هاى انبيا را پروريد

         گرگ اگر با تو نمايد روبهى                    هين مكن باور كه نايد زو بهى‏

         جاهل ار با تو نمايد همدلى                  عاقبت زخمت زند از جاهلى‏

         دوستى جاهل شيرين‌سخن                 كم شنو كان هست چون سم كهن‏

         جان مادر چشم روشن گويدت              جز غم و حسرت از آن نفزويدت‏

         هر ولى را نوح و كشتيبان شناس         صحبت اين خلق را طوفان شناس‏

         كم گريز از شير و اژدرهاى نر                 ز آشنايان و ز خويشان كن حذر

 


[ ارتباط با ما ]