شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

سه‌شنبه ٢۸ تیر ۱۳۸٤
 

 

            با تو بى‏لب اين زمان من نو به نو                 رازهاى كهنه گويم مى‏شنو

خوشتر آن باشد که سر دلبران                    گفته آيد در حديث ديگران

بشنويد اي دوستان اين داستان                  خود حقيقت نقد حال ماست آن

 

دفتر ششم، بيت 703 به بعد

 

حكايت آن مطرب كه در بزم امير ترك اين غزل آغاز كرد

        

         گلى يا سوسنى يا سرو يا ماهى؟ نمى‏دانم            از اين آشفته ء بى‏دل چه مى‏خواهى؟ نمى‏دانم‏

 

و بانگ بر زدن ترك كه آن بگو كه مى‏دانى و جواب مطرب امير را

        

         مطرب آغازيد پيش ترك مست                در حجاب نغمه، اسرار أَلست‏

         من ندانم كه تو ماهى يا وثن؟                من ندانم تا چه مى‏خواهى ز من‏؟

         مى‏ندانم كه چه خدمت آرمت؟               تن زنم يا در عبارت آرمت؟‏

         اين عجب كه نيستى از من جدا             مى‏ندانم من كجايم؟ تو كجا؟

         مى‏ندانم كه مرا چون مى‏كشى             گاه در بر، گاه در خون مى‏كشى‏

         همچنين لب در ندانم باز كرد                 مى‏ندانم مى‏ندانم ساز كرد

         چون ز حد شد مى‏ندانم از شگفت         ترك ما را زين حراره دل گرفت‏

         بر جهيد آن ترك و دبوسى كشيد            تا عليها بر سر مطرب رسيد

         گرز را بگرفت سرهنگى به دست            گفت نه مطرب كشى اين دم بد است‏

         گفت اين تكرار بى‏حد و مرش                 كوفت طبعم را بكوبم من سرش‏

         قلتبانا مى‏ندانى گه مخور                     ور همى‏دانى بزن مقصود بر

         آن بگو اى گيج كه مى‏دانى‏اش              مى‏ندانم مى‏ندانم در مكش‏

         من بپرسم كز كجايى هى مرى             تو بگويى نه ز بلخ و نه از هرى‏

         نه ز بغداد و نه موصل نه طراز                در كشى در نى و نى راه دراز

         خود بگو من از كجايم باز ره                  هست تنقيح مناط اين جايگه‏

         يا بپرسيدم چه خوردى ناشتاب             تو بگويى نه شراب و نه كباب‏

         نه قديد و نه ثريد و نه عدس                  آن چه خوردى آن بگو تنها و بس‏

         سخن خايى دراز از بهر چيست             گفت مطرب ز انكه مقصودم خفى است‏

         مى‏رمد اثبات پيش از نفى تو               نفى كردم تا برى ز اثبات بو

         در نوا آرم به نفى اين ساز را                چون بميرى مرگ گويد راز را

 

تفسير موتوا قبل ان تموتوا

         

     بمير اى دوست پيش از مرگ اگر مى‏زندگى خواهى            كه ادريس از چنين مردن بهشتى گشت پيش از ما

    

         جان بسى كندى و اندر پرده‏اى                  ز انكه مردن اصل بد ناورده‏اى‏

         تا نميرى نيست جان كندن تمام                بى‏كمال نردبان نايى به بام

               گر به هر زخمي تو پركينه شوي                 پس كجا بي صيقل آيينه شوي

               من عجب دارم ز جوياي صفا                      كاو رمد در وقت صيقل از جفا

               زندگي در مردن و در محنت است                آب حيوان در درون ظلمت است

               پروريدن جسم را دل‌مردگي است                رنج اين تن روح را پايندگي است

               عاشقان آنگه شراب جان كشند                  كه بدست خويش خوبانشان كشند

               بس عداوت‌ها كه آن ياري بود                     بس خرابي‌ها كه معماري بود

                گر خضر در بحر كشتي را شكست             صد درستي در شكست خضر هست

                آن كسي را كش چنين شاهي كشد          سوي تخت و بهترين جاهي كشد

                 نيم جان بستاند و صد جان دهد                آنچه اندر وهم نايد آن دهد

                راه جان مر جسم را ويران كند                    بعد از آن ويراني آبادان كند

                                                                       -------------------------------------

            هيچ نامي بي حقيقت ديده‌اي؟                  يا ز گاف و لام گل گل چيده‌اي؟

اسم خواندي رو مسما را بجو                     مه به بالا دان نه اندر آب جو

حرف چه بود تا تو انديشي از آن؟                 حرف چه بود؟ خار ديوار رزان

حرف و گفت و صوت را برهم زنم                  تا که بي اين هر سه با تو دم زنم

اي خدا جان را تو بنماي آن مقام                 کاندرو بي‌ جرف مي‌رويد کلام

   گر ز نام و حرف خواهي بگذري                    پاک کن خود را ز خود هين يکسري

   دفتر صوفي سواد حرف نيست                    جز دل اسپيد همچون برف نيست

                                                 -------------------

         با تو بى‏لب اين زمان من نو به نو                  رازهاى كهنه گويم مى‏شنو

         با دو عالم عشق را بيگانگى                        اندر او هفتاد و دو ديوانگى‏

         مطرب عشق اين زند وقت سماع                  بندگى بند و خداوندى صداع‏

         پس چه باشد عشق؟ درياى عدم                 درشكسته عقل را آن جا قدم‏

         بندگى و سلطنت معلوم شد                        زين دو پرده عاشقى مكتوم شد

         كاشكى هستى زبانى داشتى                     تا ز هستان پرده‏ها برداشتى‏

         هر چه گويى، اى دم هستى، از آن               پرده‏ ء ديگر بر او بستى بدان‏

         آفت ادراك آن، قال است و حال                      خون به خون شستن محال است و محال‏

         پيش اين خورشيد کاو بس روشني است        در حقيقت هر دليلي رهزني است!

         هان و هان هش دار بر نارى دمى                  اولا برجه طلب كن محرمى‏

         عاشق و مستى و بگشاده زبان                    اللَّه الله اشترى بر ناودان‏

         چون ز راز و ناز او گويد زبان                           يا جميل الستر خواند آسمان

 


پنجشنبه ٩ تیر ۱۳۸٤
 

         گر شدى عطشان بحر معنوى                                 فرجه‏اى كن در جزيرهء مثنوى‏
        
فرجه كن چندان كه اندر هر نفس                             مثنوى را معنوى بينى و بس‏
        
هر دكانى راست سودايى دگر                                مثنوى دكان فقر است اى پسر

         مثنوى ما دكان وحدت است                                   غير واحد هر چه بينى آن بت است‏
        
تشنه مى‏نالد كه "كو آب گوار؟"                               آب هم نالد كه "كو آن آب خوار؟"
        
بانگ آبم من به گوش تشنگان                                همچو باران مى‏رسم از آسمان‏
        
برجه اى عاشق بر آور اضطراب                                بانگ آب و تشنه و آن گاه خواب؟!‏
         هم تو خود را بربكن از بيخ خواب                             همچو تشنه كه شنود او بانگ آب

         آب‏حيوان خوان، مخوان اين را سخن                         روح نو بين در تن حرف كهن
         قابل اين گفته‏ها شو گوش‏وار                                  تا كه از زر سازمت من گوشوار
        
ما چه خود را در سخن آغشته‏ايم                            كز حكايت ما حكايت گشته‏ايم‏
        
اين حكايت نيست پيش مرد كار                              وصف حال است و حضور يار غار
        
اين چه مى‏گويم به قدر فهم توست                         مردم اندر حسرت فهم درست‏
        
فهم آب است و وجود تن سبو                                 چون سبو بشكست ريزد آب از او
        
شاخه‏هاى تازهء مرجان ببين                                  ميوه‏هاى رسته ز آب جان ببين‏
        
اين سخن شير است در پستان جان                        بى‏كشنده خوش نمى‏گردد روان‏
        
مستمع چون تشنه و جوينده شد                           هاتف ار مرده بود گوينده شد
        
مستمع چون تازه آمد با ‏ملال                                 صد زبان گردد به گفتن گنگ و لال‏
        
چون كه نامحرم در آيد از درم                                  پرده در پنهان شوند اهل حرم‏
         
ور در آيد محرمى دور از گزند                                  برگشايند آن ستيران روى‏بند
        
هر چه را خوب و خوش و زيبا كنند                           از براى ديدهء بينا كنند
        
كى بود آواز چنگ و زير و بم                                    از براى گوش بى‏حس اصم‏
        
گر سخن كش يابم اندر انجمن                                صد هزاران گل برويم چون چمن‏
        
ور سخن كش يابم آن دم زن‌بمزد                             مى‏گريزد نكته‏ها از دل چو دزد

دفتر دوم بيت 3622 به بعد.

             اى برادر قصه چون پيمانه‏اى است              معنى اندر وى مثال دانه‏اى است‏
            
دانهء معنى بگيرد مرد عقل                       ننگرد پيمانه را گر گشت نقل‏
            
ماجراى بلبل و گل گوش دار                       گر چه گفتى نيست آن جا آشكار

              كودكان افسانه‌ها مي‌آورند                         درج در افسانه‌شان بس سر و پند 

              هزل‌ها گويند در افسانه‌ها                          گنج مي‌جو در همه ويرانه‌ها

              هزل تعليم است آن را جد شنو                   تو مشو بر ظاهر هزلش گرو

              هر جدي هزل است پيش هازلان                 هزل‌ها جد است پيش عاقلان

              عاقلي گر خاك گيرد زر شود                        جاهل ار زر برد خاكستر شود

 

    سخن گفتن به زبان حال و فهم كردن آن‏

            
ماجراى شمع با پروانه نيز                        بشنو و معنى گزين كن اى عزيز
            
گر چه گفتى نيست سر گفت هست         هين ببالا پر مپر چون جغد پست‏
            
گفت در شطرنج كاين خانه‏ء رخ است         گفت خانه از كجاش آمد بدست‏؟
            
خانه را بخريد يا ميراث يافت؟                    فرخ آن كس كاو سوى معنى شتافت‏
            
گفت نحوى: زيد عمرواً قد ضرب                 گفت چونش كرد بى‏جرمى ادب‏؟
            
عمرو را جرمش چه بد كان زيد خام            بى‏گنه او را بزد همچون غلام‏؟
            
گفت اين پيمانهء معنى بود                     گندمى بستان كه پيمانه است رد
            
زيد و عمرو از بهر اعراب است و ساز           گر دروغ است آن تو با اعراب ساز
            
گفت نه من آن ندانم عمرو را                    زيد چون زد بى‏گناه و بى‏خطا ؟
            
گفت از ناچار و لاغى بر گشود                  عمرو يك واو فزون دزديده بود
            
زيد واقف گشت دزدش را بزد                    چون كه از حد برد او را حد سزد


                                         ____________________

 

خوشتر آن باشد که سر دلبران                    گفته آيد در حديث ديگران

بشنويد اي دوستان اين داستان                  خود حقيقت نقد حال ماست آن

 

دفتر اول، ابیات 2835 الی 2847

     حكايت ماجراى نحوى در کشتی با كشتيبان‏

               آن یكى نحوى به كشتى درنشست              رو به كشتيبان نمود آن خودپرست‏
               گفت هيچ از نحو خواندى؟ گفت لا                 گفت نيم عمر تو شد بر فنا
               دل‌شكسته گشت كشتيبان ز تاب                ليك آن دم گشت خامش از جواب‏
               باد كشتى را به گردابى فکند                       گفت كشتيبان بدان نحوى بلند
               هيچ دانى آشنا كردن؟ بگو                           گفت نى، ای خوش جواب خوبرو
               گفت كلّ عمرت اى نحوى فناست                 زآنكه كشتى غرق این گردابهاست‏
               محو مى‏بايد نه نحو اينجا بدان                      گر تو محوى، بى‏خطر در آب ران‏
                آب دريا مرده را بر سر نهد                           ور بود زنده، ز دريا كى رهد؟
               چون بمردى تو ز اوصاف بشر                        بحر اسرارت نهد بر فرق سر
               اى كه خلقان را تو خر مى‏خوانده‏اى               اين زمان چون خر بر اين يخ مانده‏اى‏
               گر تو علامه‏ى زمانى در جهان                      نك فناى اين جهان بين اين زمان‏
               مرد نحوى را از آن دردوختيم                        تا شما را نحو محو آموختيم‏
               فقه فقه و نحو نحو و صرف صرف                   در "كم آمد" يابى، اى يار شگرف

                                                -------------------------

   احتما كن، احتما ز انديشه‌ها                      فكر شير و گور و دل چون بيشه‌ها

   احتماها بر دواها سرور است                       زآنكه خاريدن فزوني گر است

   احتما اصل دوا آمد يقين                             احتما كن قوت جانت ببين

   آنكه ارزد صيد را عشق است و بس              ليك او كي گنجد اندر دام كس؟

   تو مگر آيي و صيد او شوي                          دام بگذاري، به دام او روي

   عشق مي‌گويد بگوشم پست پست            صيد بودن خوشتر از صيادي است

   گول من كن خويش را غره مشو                  آفتابي را رها كن ذره شو

      بر درم ساكن شو و بي‌خانه باش                 دعوي شمعي مكن، پروانه باش

   كارگاه صنع حق در نيستي است                غرهء هستي، چه داني نيست چيست؟!

   پس رو و صامت شو و خاموش باش             از وجود خويش والي كم تراش

   چون گهر در بحر گويد: "بحر كو؟"                  آن حجاب چون صدف ديوار او،

   گفتن آن "كو" حجابش مي‌شود                  ابر تاب آفتابش مي‌شود

   تو ببند آن چشم و خود تسليم كن               خويشتن بيني در آن شهر كهن

   اين خموشي مركب چوبين بود                    بحريان را خامشي تلقين بود

   چندگاهي بي لب و بي گوش شو               وآنگهان چون لب حريف نوش شو

   چند گفتي نظم و نثر و راز فاش؟                  خواجه يك روز امتحان كن، گنگ باش

 

 

دفتر اول، بیت 3467 به بعد

 

قصه‏ء مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى‏
          

           چينيان گفتند ما نقاش‏تر                             روميان گفتند ما را كر و فر
           گفت سلطان امتحان خواهم در اين           
   كز شماها كيست در دعوى گزين‏
           اهل چين و روم چون حاضر شدند             
   روميان از بحث در مكث آمدند
          چينيان گفتند يك خانه به ما                     
   خاص بسپاريد و يك آن شما
          بود دو خانه مقابل دربدر                              ز آن يكى چينى ستد رومى دگر
          چينيان صد رنگ از شه خواستند               
   پس خزينه باز كرد آن ارجمند
          هر صباحى از خزينهء رنگها                          چينيان را راتبه بود از عطا
          روميان گفتند نى نقش و نه رنگ                 
 در خور آيد كار را جز دفع زنگ‏
          در فرو بستند و صيقل مى‏زدند                     همچو گردون ساده و صافى شدند
          از دو صد رنگى به بیرنگى رهى است        
    رنگ چون ابر است و بیرنگى مهى است‏
          هر چه اندر ابر ضو بينى و تاب                      آن ز اختر دان و ماه و آفتاب‏
          چينيان چون از عمل فارغ شدند                 
  از پى شادى دهلها مى‏زدند
          شه در آمد ديد آن جا نقشها                       مى‏ربود آن عقل را و فهم را
          بعد از آن آمد به سوى روميان                      پرده را بالا كشيدند از ميان‏
          عكس آن تصوير و آن كردارها                       زد بر اين صافى شده ديوارها
          هر چه آن جا ديد اينجا به نمود                  
 ديده را از ديده خانه مى‏ربود
          روميان آن صوفيانند اى پدر                       
 بى‏ز تكرار و كتاب و بى‏هنر
          ليك صيقل كرده‏اند آن سينه‏ها                 
   پاك از آز و حرص و بخل و كينه‏ها
          آن صفاى آينه وصف دل است                    
 كاو نقوش بى‏عدد را قابل است‏
          صورت بى‏صورت بى‏حد غيب                  
    ز آينه‏ى دل تافت بر موسى ز جيب‏
          گر چه آن صورت نگنجد در فلك                
    نه به عرش و فرش و دريا و سمك‏
          ز آن كه محدود است و معدود است آن       
  آينه‏ى دل را نباشد حد بدان‏
          تا ابد هر نقش نو كايد بر او                      
   مى‏نمايد بى‏حجابى اندر او
          اهل صيقل رسته‏اند از بوى و رنگ           
    هر دمى بينند خوبى بى‏درنگ‏
          نقش و قشر علم را بگذاشتند                
    رايت عين اليقين افراشتند
          رفت فكر و روشنايى يافتند                     
  نحر و بحر آشنايى يافتند
          مرگ كاين جمله از او در وحشت‏اند          
   مى‏كنند اين قوم بر وى ريشخند
          گر چه نحو و فقه را بگذاشتند                
    ليك محو و فقر را برداشتند
          تا نقوش هشت جنت تافته‌ست            
     لوح دلشان را پذيرا يافته‌ست‏
         
                                       -----------------

         گر به هر زخمي تو پركينه شوي                 پس كجا بي صيقل آيينه شوي

         صبر گنج است اي برادر صبر كن                 تا صفا يابي تو زاين رنج كهن

         من عجب دارم ز جوياي صفا                     كاو رمد در وقت صيقل از جفا

         زندگي در مردن و در محنت است               آب حيوان در درون ظلمت است

         پروريدن جسم را دل‌مردگي است              رنج اين تن روح را پايندگي است

         عاشقان آنگه شراب جان كشند                كه بدست خويش خوبانشان كشند

         بس عداوت‌ها كه آن ياري بود                    بس خرابي‌ها كه معماري بود

         گر خضر در بحر كشتي را شكست             صد درستي در شكست خضر هست

         آن كسي را كش چنين شاهي كشد         سوي تخت و بهترين جاهي كشد

         نيم جان بستاند و صد جان دهد                آنچه اندر وهم نايد آن دهد

         راه جان مر جسم را ويران كند                   بعد از آن ويراني آبادان كند

 

                                    -------------------------------------

            هيچ نامي بي حقيقت ديده‌اي؟                  يا ز گاف و لام گل گل چيده‌اي؟

اسم خواندي رو مسما را بجو                     مه به بالا دان نه اندر آب جو

حرف چه بود تا تو انديشي از آن؟                 حرف چه بود؟ خار ديوار رزان

حرف و گفت و صوت را برهم زنم                  تا که بي اين هر سه با تو دم زنم

اي خدا جان را تو بنماي آن مقام                 کاندرو بي‌ جرف مي‌رويد کلام

   گر ز نام و حرف خواهي بگذري                    پاک کن خود را ز خود هين يکسري

   دفتر صوفي سواد حرف نيست                    جز دل اسپيد همچون برف نيست

                                                 -------------------

         با تو بى‏لب اين زمان من نو به نو                  رازهاى كهنه گويم مى‏شنو

         با دو عالم عشق را بيگانگى                        اندر او هفتاد و دو ديوانگى‏

         مطرب عشق اين زند وقت سماع                  بندگى بند و خداوندى صداع‏

         پس چه باشد عشق؟ درياى عدم                 درشكسته عقل را آن جا قدم‏

         بندگى و سلطنت معلوم شد                        زين دو پرده عاشقى مكتوم شد

         كاشكى هستى زبانى داشتى                     تا ز هستان پرده‏ها برداشتى‏

         هر چه گويى، اى دم هستى، از آن               پرده‏ ء ديگر بر او بستى بدان‏

         آفت ادراك آن، قال است و حال                      خون به خون شستن محال است و محال‏

         من چو با سوداييانش محرمم                       روز و شب اندر قفس در مى‏دمم‏

         سخت مست و بى‏خود و آشفته‏اى               دوش اى جان بر چه پهلو خفته‏اى‏

         هان و هان هش دار بر نارى دمى                  اولا برجه طلب كن محرمى‏

         عاشق و مستى و بگشاده زبان                    اللَّه الله اشترى بر ناودان‏

         چون ز راز و ناز او گويد زبان                           يا جميل الستر خواند آسمان

 


چهارشنبه ۸ تیر ۱۳۸٤
 

دفتر سوم، بيت 236 به بعد.

 

  فريفتن روستايى شهرى را و به دعوت خواندن به لابه و الحاح بسيار

        

1        اى برادر بود اندر ما مضى                         شهريى با روستايى آشنا

         روستايى چون سوى شهر آمدى               خرگه اندر كوى آن شهرى زدى‏

         دو مه و سه ماه مهمانش بدى                  بر دكان او و بر خوانش بدى‏

         هر حوايج را كه بوديش آن زمان                  راست كردى مرد شهرى رايگان‏

5       رو به شهرى كرد و گفت اى خواجه تو          هيچ مى‏نايى سوى ده فرجه جو

         اللَّه اللَّه جمله فرزندان بيار                        كاين زمان گلشن است و نوبهار

         يا به تابستان بيا وقت ثمر                         تا ببندم خدمتت را من كمر

         خيل و فرزندان و قومت را بيار                     در ده ما باش سه ماه و چهار

         كه بهاران خطه‏ى ده خوش بود                  كشت زار و لاله‏ى دل كش بود

10     وعده دادى شهرى او را دفع حال                تا بر آمد بعد وعده هشت سال‏

         او به هر سالى همى‏گفتى كه كى            عزم خواهى كرد كامد ماه دى‏

         او بهانه ساختى كامسالمان                     از فلان خطه بيامد ميهمان‏

         سال ديگر گر توانم وارهيد                         از مهمات آن طرف خواهم دويد

         گفت هستند آن عيالم منتظر                    بهر فرزندان تو اى اهل بر

15     باز هر سالى چو لكلك آمدى                     تا مقيم قبهء شهرى شدى‏

         خواجه هر سالى ز زر و مال خويش            خرج او كردى گشادى بال خويش‏

         آخرين كرت سه ماه آن پهلوان                   خوان نهادش بامدادان و شبان‏

         از خجالت باز گفت او خواجه را                   چند وعده چند بفريبى مرا

         گفت خواجه جسم و جانم وصل‌جوست       ليك هر تحويل اندر حكم هوست‏

20     آدمى چون كشتى است و بادبان               تا كى آرد باد را آن بادران‏

         باز سوگندان بدادش كاى كريم                  گير فرزندان بيا بنگر نعيم‏

         دست او بگرفت سه كرت به عهد              كالله الله زو بيا بنماى جهد

         بعد ده سال و به هر سالى چنين              لابه‏ها و وعده‏هاى شكرين‏

         كودكان خواجه گفتند اى پدر                     ماه و ابر و سايه هم دارد سفر

25     حقها بر وى تو ثابت كرده‏اى                     رنجها در كار او بس برده‏اى‏

         او همى‏خواهد كه بعضى حق آن              واگزارد چون شوى تو ميهمان‏

         بس وصيت كرد ما را او نهان                     كه كشيدش سوى ده لابه‏كنان‏

         گفت حق است اين ولى اى سيبويه          اتق من شر من أحسنت اليه‏

         دوستى تخم دم آخر بود                         ترسم از وحشت كه آن فاسد شود

30     صحبتى باشد چو شمشير قطوع              همچو دى در بوستان و در زروع‏

         صحبتى باشد چو فصل نو بهار                  زو عمارتها و دخل بى‏شمار

         حزم آن باشد كه ظن بد برى                    تا گريزى و شوى از بد برى‏

         روى صحرا هست هموار و فراخ                 هر قدم دامى است كم ران اوستاخ‏

         آن بز كوهى دود كه دام كو                      چون بتازد دامش افتد در گلو

35      آن كه مى‏گفتى كه كو اينك ببين               دشت مى‏ديدى نمى‏ديدى كمين‏

         بى‏كمين و دام و صياد اى عيار                  دنبه كى باشد ميان كشت‏زار

         آن كه گستاخ آمدند اندر زمين                   استخوان و كله‏هاشان را ببين‏

         چون به گورستان روى اى مرتضى              استخوانشان را بپرس از ما مضى‏

         تا به ظاهر بينى آن مستان كور                 چون فرو رفتند در چاه غرور

40     چشم اگر دارى تو كورانه ميا                     ور ندارى چشم دست آور عصا

         آن عصاى حزم و استدلال را                     چون ندارى ديد مى‏كن پيشوا

         ور عصاى حزم و استدلال نيست               بى‏عصا كش بر سر هر ره مه‏ايست‏

         گام ز آن سان نه كه نابينا نهد                   تا كه پا از چاه و از سگ وارهد

         لرزلرزان و به ترس و احتياط                      مى‏نهد پا تا نيفتد در خباط

45     اى زدودى جسته در نارى شده                 لقمه جسته لقمه‏ى مارى شده 

         هر طرف غولى همى‏خواند ترا                  كاى برادر راه خواهى هين بيا

         رهنمايم همرهت باشم رفيق                   من قلاووزم در اين راه دقيق‏

         نى قلاووز است و نى ره داند او                يوسفا كم رو سوى آن گرگ خو

         حزم اين باشد كه نفريبد ترا                     چرب و نوش و دامهاى اين سرا

50     كه نه چربش دارد و نى نوش او                سحر خواند مى‏دمد در گوش او

         كه بيا مهمان ما اى روشنى                    خانه آن تست و تو آن منى‏

         حزم آن باشد كه گويى تخمه‏ام                يا سقيمم خستهء اين دخمه‏ام‏

         يا سرم درد است درد سر ببر                  يا مرا خوانده ست آن خالو پسر

         ز انكه يك نوشت دهد با نيشها                كه بكارد در تو نوشش ريشها

55      زر اگر پنجاه اگر شصتت دهد                   ماهيا او گوشت در شستت دهد

         گر دهد خود كى دهد آن پر حيل              جوز پوسيده ست گفتار دغل‏

         ژغژغ آن عقل و مغزت را برد                    صد هزاران عقل را يك نشمرد

         يار تو خورجين تست و كيسه‏ات               گر تو رامينى مجو جز ويسه‏ات‏

         ويسه و معشوق تو هم ذات توست          وين برونيها همه آفات تو

60     حزم آن باشد كه چون دعوت كنند             تو نگويى مست و خواهان منند

         دعوت ايشان صفير مرغ دان                    كه كند صياد در مكمن نهان‏

         مرغ مرده پيش بنهاده كه اين                  مى‏كند اين بانگ و آواز و حنين‏

         مرغ پندارد كه جنس اوست او                 جمع آيد بر دردشان پوست او

         جز مگر مرغى كه حزمش داد حق            تا نگردد گيج آن دانه و ملق

65      هست بى‏حزمى پشيمانى يقين             بشنو اين افسانه را در شرح اين‏‏

 

قصهء اهل سبا و طاغى كردن نعمت ايشان را

        

         تو نخواندى قصه‏ى اهل سبا                   يا بخواندى و نديدى جز صدا

         از صدا آن كوه، خود آگاه نيست               سوى معنى هوش كه را راه نيست‏

         ...

 

جمع آمدن اهل آفت هر صباحى در صومعه‏ى عيسى ...

        

         صومعهء عيساست خوان اهل دل            هان و هان اى مبتلا اين در مهل‏

         ...

 

باقى قصهء اهل سبا

 

بقيهء داستان رفتن خواجه به دعوت روستايى سوى ده‏

      

         شد ز حد، هين باز گرد اى يار گرد            روستايى، خواجه را بين خانه بر

70     قصهء اهل سبا يك گوشه نه                   آن بگو كان خواجه چون آمد به ده‏

         روستايى در تملق شيوه كرد                   تا كه حزم خواجه را كاليوه كرد

         از پيام اندر پيام او خيره شد                    تا زلال حزم خواجه تيره شد

         هم از اينجا كودكانش در پسند                 نرتع و نلعب به شادى مى‏زدند

         همچو يوسف كش ز تقدير عجب              نرتع و نلعب ببرد از ظل آب‏

75      آن نه بازى بلكه جان‏بازى است آن            حيله و مكر و دغاسازى است آن‏

         هر چه از يارت جدا اندازد آن                     مشنو آن را كان زيان دارد زيان‏

         گر بود آن سود صد در صد مگير                بهر زر مگسل ز گنجور اى فقير

دعوت باز بطان را از آب به صحرا

        

         باز گويد بط را كز آب خيز                         تا ببينى دشتها را قند ريز

         بط عاقل گويدش اى باز دور                     آب ما را حصن و امن است و سرور

80     ديو چون باز آمد اى بطان شتاب               هين به بيرون كم رويد از حصن آب‏

         باز را گويند رو رو باز گرد                          از سر ما دست‏دار اى پاىمرد

         حصن ما را قند و قندستان ترا                  من نخواهم هديه‏ات بستان ترا

         چون كه جان باشد نيايد لوت كم              چون كه لشكر هست كم نايد علم‏

         خواجهء حازم بسى عذر آوريد                 بس بهانه كرد با ديو مريد

85     گفت اين دم كارها دارم مهم                   گر بيايم آن نگردد منتظم‏

         شاه كارى ناز كم فرموده است                ز انتظارم شاه شب نغنوده است‏

         من نيازم ترك امر شاه كرد                      من نتانم شد بر شه روى زرد

         هر صباح و هر مسا سرهنگ خاص          مى‏رسد از من همى‏جويد مناص‏

         تو روا دارى كه آيم سوى ده                    تا در ابرو افكند سلطان گره‏

90     بعد از آن درمان خشمش چون كنم          زنده خود را زين مگر مدفون كنم‏

         زين نمط او صد بهانه باز گفت                 حيله‏ها با حكم حق نفتاد جفت‏

         گر شود ذرات عالم حيله پيچ                  با قضاى آسمان هيچند هيچ‏

         چون گريزد اين زمين از آسمان                چون كند او خويش را از وى نهان‏

         هر چه آيد ز آسمان سوى زمين             نى مفر دارد نه چاره نى كمين‏

95     چون قضا آهنگ نارنجات كرد                  روستايى شهريى را مات كرد

         با هزاران حزم خواجه مات شد               ز آن سفر در معرض آفات شد

         اعتمادش بر ثبات خويش بود                  گر چه كه بد نيم سيلش در ربود

         چون قضا بيرون كند از چرخ سر              عاقلان گردند جمله كور و كر

 

قصهء اهل ضروان و حيلت كردن ايشان تا بى‏زحمت درويشان باغها را قطاف كنند

      

         قصهء اصحاب ضروان خوانده‏اى               پس چرا در حيله‌جويى مانده‏اى‏

         ...

روان شدن خواجه به سوى ده‏

 

100   خواجه در كار آمد و تجهيز ساخت           مرغ عزمش سوى ده اشتاب تاخت‏

         اهل و فرزندان سفر را ساختند              رخت را بر گاو عزم انداختند

         شادمانان و شتابان سوى ده                 كه برى خورديم از ده، مژده ده‏

         مقصد ما را چراگاه خوش است               يار ما آن جا كريم و دل كش است‏

         با هزاران آرزومان خوانده است               بهر ما غرس كرم بنشانده است‏

105   ما ذخيره‏ى ده زمستان دراز                   از بر او سوى شهر آريم باز

         بلكه باغ ايثار راه ما كند                        در ميان جان خودمان جا كند

         عجلوا أصحابنا كي تربحوا                     عقل مى‏گفت از درون لا تفرحوا

         شاد از وى شو مشو از غير وى             او بهار است و دگرها ماه دى‏

110   هر چه غير اوست استدراج توست         گر چه تخت و ملك توست و تاج توست‏

         شاد از غم شو كه غم دام لقاست         اندر اين ره سوى پستى ارتقاست‏

         غم يكى گنج است و رنج تو چو كان        ليك كى درگيرد اين در كودكان‏

         كودكان چون نام بازى بشنوند                جمله با خر گور هم تگ مى‏دوند

         اى خران كور اين سو دامهاست             در كمين اين سوى خون آشامهاست‏

115    تيرها پران كمان پنهان ز غيب                بر جوانى مى‏رسد صد تير شيب‏

         گام در صحراى دل بايد نهاد                   ز انكه در صحراى گل نبود گشاد

         ايمن آباد است دل اى دوستان              چشمه‏ها و گلستان در گلستان‏

         عج إلى القلب و سر يا ساريه                فيه أشجار و عين جاريه‏

120   ده مرو ده مرد را احمق كند                   عقل را بى‏نور و بى‏رونق كند

         ده چه باشد شيخ واصل ناشده              دست در تقليد و حجت در زده‏

         پيش شهر عقل كلى اين حواس            چون خران چشم بسته در خراس‏

         بهر حق اين را رها كن يك نفس              تا خر خواجه بجنباند جرس

 


[ ارتباط با ما ]