شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

پنجشنبه ٥ خرداد ۱۳۸٤
 

رفتن خواجه و قومش به سوى ده‏

 

125   خواجه و بچگان جهازى ساختند             بر ستوران جانب ده تاختند

         شادمانه سوى صحرا راندند                  سافروا كى تغنموا برخواندند

         كز سفرها ماه، كيخسرو شود               بى‏سفرها ماه، كى خسرو شود

         از سفر بيدق شود فرزين راد                 وز سفر يابيد يوسف صد مراد

         روز روى از آفتابى سوختند                   شب ز اختر راه مى‏آموختند

130   خوب گشته پيش ايشان راه زشت         از نشاط ده شده ره چون بهشت‏

         تلخ از شيرين لبان خوش مى‏شود          خار از گلزار دل كش مى‏شود

         حنظل از معشوق خرما مى‏شود            خانه از همخانه صحرا مى‏شود

         اى بسا از نازنينان خار كش                   بر اميد گل‏عذار ماه‏وش‏

         اى بسا حمال گشته پشت ريش            از براى دل بر مه روى خويش‏

135    كرده آهنگر جمال خود سياه                  تا كه شب آيد ببوسد روى ماه‏

         خواجه تا شب بر دكانى چار ميخ            ز انكه سروى در دلش كردست بيخ‏

         تاجرى دريا و خشكى مى‏رود                 آن به مهر خانه‏شينى مى‏دود

         هر كه را با مرده سودايى بود                بر اميد زنده سيمايى بود

         آن دروگر روى آورده به چوب                  بر اميد خدمت مه روى خوب‏

140   بر اميد زنده‏اى كن اجتهاد                     كاو نگردد بعد روزى دو جماد

        مونسى مگزين خسى را از خسى         عاريت باشد در او آن مونسى‏

         كان خوشى در قلبها عاريتى است         زير زينت مايه بى‏زينتى است‏

         زر ز روى قلب در كان مى‏رود                 سوى آن كان رو تو هم كان مى‏رود

         نور از ديوار تا خور مى‏رود                      تو بدان خور رو كه در خور مى‏رود

145    زين سپس بستان تو آب از آسمان          چون نديدى تو وفا در ناودان‏

         زر گمان بردند بسته در گره                   مى‏شتابيدند مغروران به ده‏

         همچنين خندان و رقصان مى‏شدند         سوى آن دولاب چرخى مى‏زدند

         چون همى‏ديدند مرغى مى‏پريد             جانب ده صبر جامه مى‏دريد

150   هر كه مى‏آمد ز ده از سوى او               بوسه مى‏دادند خوش بر روى او

         كه تو روى يار ما را ديده‏اى                   پس تو جان را جان و ما را ديده‏اى‏

 

نواختن مجنون آن سگ را كه مقيم كوى ليلى بود

 

         همچو مجنون كاو سگى را مى‏نواخت     بوسه‏اش مى‏داد و پيشش مى‏گداخت‏

         گرد او مى‏گشت خاضع در طواف            هم جلاب شكرش مى‏داد صاف‏

         بو الفضولى گفت اى مجنون خام            اين چه شيد است اين كه مى‏آرى مدام‏

         ...

        

155    گر ز شادى خواجه آگاهت كنم             ترسم اى رهرو كه بى‏گاهت كنم‏

         مختصر كردم، چو آمد ده پديد               خود نبود آن ده ره ديگر گزيد

         قرب ماهى ده به ده مى‏تاختند            ز انكه راه ده نكو نشناختند

         هر كه در ره بى‏قلاووزى رود                هر دو روزه راه صد ساله شود

         هر كه تازد سوى كعبه بى‏دليل            همچو اين سر گشتگان گردد ذليل‏

160   هر كه گيرد پيشهء بى‏اوستا                ريش‏خندى شد به شهر و روستا

        

رسيدن خواجه و قومش به ده و ناديده و ناشناخته آوردن روستايى ايشان را

        

         بعد ماهى چون رسيدند آن طرف            بى‏نوا ايشان ستوران بى‏علف‏

         روستايى بين كه از بد نيتى                  مى‏كند بعد اللتيا و التي‏

         روى پنهان مى‏كند ز ايشان به روز           تا سوى باغش بنگشايند پوز

         آن چنان رو كه همه زرق و شر است       از مسلمانان نهان اوليتر است‏

165   چون بپرسيدند و خانه‏ش يافتند              همچو خويشان سوى در بشتافتند

         در فرو بستند اهل خانه‏اش                  خواجه شد زين كژ روى ديوانه‏وش‏

         ليك هنگام درشتى هم نبود                 چون در افتادى به چه تيزى چه سود

         بر درش ماندند ايشان پنج روز               شب به سرما روز خود خورشيد سوز

         نى ز غفلت بود ماندن نى خرى            بلكه بود از اضطرار و بى‏خورى‏

170   با لئيمان بسته نيكان ز اضطرار              شير مردارى خورد از جوع زار

         او همى‏ديدش همى‏كردش سلام         كه فلانم من مرا اين است نام‏

         گفت باشد من چه دانم تو كى‏اى          يا پليدى يا قرين پاكى‏اى‏

         گفت اين دم با قيامت شد شبيه           تا برادر شد يفر من اخيه‏

         شرح مى‏كردش كه من آنم كه تو          لوتها خوردى ز خوان من دو تو

 175   آن فلان روزت خريدم آن متاع                كل سر جاوز الاثنين شاع‏

         سر مهر ما شنيدستند خلق                شرم دارد رو چو نعمت خورد حلق‏

         او همى‏گفتش چه گويى ترهات            نى ترا دانم نه نام تو نه جات‏

         پنجمين شب ابر و بارانى گرفت            كاسمان از بارشش دارد شگفت‏

         چون رسيد آن كارد اندر استخوان          حلقه زد خواجه كه مهتر را بخوان‏

180   چون به صد الحاح آمد سوى در             گفت آخر چيست اى جان پدر

         گفت من آن حق‏ها بگذاشتم                ترك كردم آن چه مى‏پنداشتم‏

         پنج ساله رنج ديدم پنج روز                  جان مسكينم در اين گرما و سوز

         يك جفا از خويش و از يار و تبار              در گرانى هست چون سيصد هزار

185    ز انكه دل ننهاد بر جور و جفاش            جانش خوگر بود با لطف و وفاش‏

         هر چه بر مردم بلا و شدت است           اين يقين دان كز خلاف عادت است‏

         گفت اى خورشيد مهرت در زوال            گر تو خونم ريختى كردم حلال‏

         امشب باران به ما ده گوشه‏اى             تا بيابى در قيامت توشه‏اى‏

         گفت يك گوشه است آن باغبان            هست اينجا گرگ را او پاسبان‏

190   در كفش تير و كمان از بهر گرگ            تا زند گر آيد آن گرگ سترگ‏

         گر تو آن خدمت كنى جا آن تست          ور نه جاى ديگرى فرماى جست‏

         گفت صد خدمت كنم تو جاى ده            آن كمان و تير در كفم بنه‏

         من نخسبم حارسى رز كنم                 گر بر آرد گرگ سر تيرش زنم‏

         بهر حق مگذارم امشب اى دو دل          آب باران بر سر و در زير گل‏

195    گوشه‏اى خالى شد و او با عيال             رفت آن جا جاى تنگ و بى‏مجال‏

         چون ملخ بر همدگر گشته سوار             از نهيب سيل اندر كنج غار

         شب همه شب جمله گويان اى خدا        اين سزاى ما سزاى ما سزا

         اين سزاى آن كه شد يار خسان             يا كسى كرد از براى ناكسان‏

         اين سزاى آن كه اندر طمع خام              ترك گويد خدمت خاك كرام‏

 200  خاك پاكان ليسى و ديوارشان                بهتر از عام و رز و گلزارشان‏

         بنده‏ى يك مرد روشن دل شوى              به كه بر فرق سر شاهان روى‏

         از ملوك خاك جز بانگ دهل                    تو نخواهى يافت اى پيك سبل

         شهريان خود رهزنان نسبت به روح         روستايى كيست گيج و بى‏فتوح‏

         اين سزاى آن كه بى‏تدبير عقل               بانگ غولى آمدش بگزيد نقل‏

205   چون پشيمانى ز دل شد تا شغاف          ز آن سپس سودى ندارد اعتراف‏

         آن كمان و تير اندر دست او                    گرگ را جويان به شب او سو به سو

         گرگ بروى خود مسلط چون شرر            گرگ جويان و ز گرگ او بى‏خبر

         هر پشه هر كيك چون گرگى شده          اندر آن ويرانه‏شان زخمى زده‏

         فرصت آن پشه راندن هم نبود                از نهيب حملهء گرگ عنود

210    تا نبايد گرگ آسيبى زند                       روستايى ريش خواجه بر كند

         اين چنين دندان كنان تا نيم شب           جانشان از ناف مى‏آمد به لب‏

         ناگهان تمثال گرگ هشته‏اى                 سر بر آورد از فراز پشته‏اى‏

         تير را بگشاد آن خواجه ز شست            زد بر آن حيوان كه تا افتاد پست‏

         اندر افتادن ز حيوان باد جست               روستايى هاى كرد و كوفت دست!‏

215    ناجوانمردا كه خر كرهء من است!           گفت نى اين گرگ چون آهرمن است‏

         اندر او اشكال گرگى ظاهر است            شكل او از گرگى او مخبر است‏

         گفت نى بادى كه جست از فرج وى        مى‏شناسم همچنانك آبى ز مى‏

         كشته‏اى خر كره‏ام را در رياض                كه مبادت بسط هرگز ز انقباض‏

         گفت نيكوتر تفحص كن شب است          شخصها در شب ز ناظر محجب است‏

220   شب غلط بنمايد و مبدل بسى               ديد صايب شب ندارد هر كسى‏

         هم شب و هم ابر و هم باران ژرف           اين سه تاريكى غلط آرد شگرف‏

         گفت آن بر من چو روز روشن است          مى‏شناسم، باد خر كرهء من است!‏

         در ميان بيست باد آن باد را                    مى‏شناسم چون مسافر زاد را!

         خواجه بر جست و بيامد ناشكفت            روستايى را گريبانش گرفت‏

225   كابله طرار شيد آورده‏اى؟!                     بنگ و افيون هر دو با هم خورده‏اى؟!‏

         در سه تاريكى شناسى باد خر              چون ندانى مر مرا اى خيره‏سر؟!

         آن كه داند نيم شب گوساله را               چون نداند همره ده ساله را؟!

         خويشتن را واله و عارف كنى                 خاك در چشم مروت مى‏زنى‏

         كه مرا از خويش هم آگاه نيست             در دلم گنجاى جز الله نيست‏

230    آن چه دى خوردم از آنم ياد نيست          اين دل از غير تحير شاد نيست‏

         عاقل و مجنون حقم ياد آر                     در چنين بى‏خويشيم معذور دار

         آن كه مردارى خورد يعنى نبيذ               شرع او را سوى معذوران كشيد

         مست و بنگى را طلاق و بيع نيست       همچو طفل است او معاف و معتفى است‏

         مستيى كايد ز بوى شاه فرد                صد خم مى در سر و مغز آن نكرد

235    لاف درويشى زنى و بى‏خودى              هاى و هوى مستيان ايزدى؟!‏

         كه زمين را من ندانم ز آسمان               امتحانت كرد غيرت، امتحان‏

         باد خر كره چنين رسوات كرد                 هستى نفى تو را اثبات كرد

         مست حق بيدار گردد از دبور                 مست حق نايد به خود تا نفخ صور

240    بادهء حق راست باشد نى دروغ            دوغ خوردى، دوغ خوردى، دوغ، دوغ‏

         ساختى خود را جنيد و بايزيد                 رو كه نشناسم تبر را از كليد

         بد رگى و منبلى و حرص و آز                چون كنى پنهان به شيد اى مكر ساز؟!

         خويش را منصور حلاجى كنى                آتشى در پنبهء ياران زنى‏

         كه بنشناسم عمر از بو لهب                 باد كرهء خود شناسم نيم شب‏

245    اى خرى كاين از تو خر باور كند              خويش را بهر تو كور و كر كند

         خويش را از رهروان كمتر شمر               تو حريف رهزناني، گه مخور!

         باز پر از شيد سوى عقل تاز                  كى پرد بر آسمان پر مجاز

         آن چنان مستى مباش اى بى‏خرد          كه به عقل آيد پشيمانى خورد

         بلك از آن مستان كه چون مى مى‏خورند  عقلهاى پخته حسرت مى‏برند

250   اى گرفته همچو گربه موش پير              گر از آن مى شير گيرى، شير گير

         اى بخورده از خيالى جام هيچ                همچو مستان حقايق بر مپيچ‏

         مى‏فتى اين سو و آن سو مست‏وار        اى تو اين سو نيستت ز آن سو گذار

         گر بدان سو راه يابى بعد از آن               گه بدين سو گه بدان سو سر فشان‏

         جمله اين سويى از آن سو گپ مزن       چون ندارى مرگ هرزه جان مكن‏

255    پس به يك سوزن تهى گردى ز باد          اين چنين فربه تن عاقل مباد

         كوزه‏ها سازى ز برف اندر شتا                كى كند چون آب بيند آن وفا

 

افتادن شغال در خم رنگ و رنگين شدن و دعوى طاوسى كردن ميان شغالان‏

 

         آن شغالى رفت اندر خم رنگ                اندر آن خم كرد يك ساعت درنگ‏

         پس بر آمد پوستش رنگين شده            كه منم طاوس عليين شده‏

         پشم رنگين رونق خوش يافته                آفتاب آن رنگها بر تافته‏

260   ديد خود را سبز و سرخ و فور و زرد          خويشتن را بر شغالان عرضه كرد

         جمله گفتند اى شغالك حال چيست؟     كه ترا در سر نشاط ملتوي‌ست‏

         از نشاط از ما كرانه كرده‏اى                   اين تكبر از كجا آورده‏اى؟‏

         يك شغالى پيش او شد كاى فلان          شيد كردى يا شدى از خوش‌دلان‏؟

         شيد كردى تا بمنبر برجهى                   تا ز لاف اين خلق را حسرت دهى‏

265   بس بكوشيدى نديدى گرميى               پس ز شيد آورده‏اى بى‏شرميى‏

 


[ ارتباط با ما ]