شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

پنجشنبه ٢٦ آذر ۱۳۸۳
 

            اى برادر قصه چون پيمانه‏اى است                            معنى اندر وى مثال دانه‏اى است‏
            
           دانهء معنى بگيرد مرد عقل                                     ننگرد پيمانه را گر گشت نقل

                    بشنويد  اي دوستان اين داستان                            خود حقيقت نقد حال ماست آن

                    بشنو اين قصه پي تهديد را                                    تا بداني آفت تقليد را

دفتر دوم، بیت ۵۱۴ به بعد

     فروختن صوفيان بهيمهء مسافر را جهت سماع‏

                        صوفيى در خانقاه از ره رسيد                               مركب خود برد و در آخر كشيد

                        آبكش داد و علف از دست خويش                         نه چنان صوفى كه ما گفتيم پيش‏

                        احتياطش كرد از سهو و خباط                              چون قضا آيد چه سود است احتياط؟

                        صوفيان در جوع بودند و فقير                                كاد فقر أن يعي كفرا يبير

                        اى توانگر كه تو سيرى هين مخند                         بر كژى آن فقير دردمند

                        از سر تقصير آن صوفى رمه                                 خر فروشى در گرفتند آن همه‏

                        كز ضرورت هست مردارى مباح                               بس فسادى كز ضرورت شد صلاح‏

                        هم در آن دم آن خرك بفروختند                             لوت آوردند و شمع افروختند

                        ولوله افتاد اندر خانقه                                         كه امشبان لوت و سماع است و شره‏

                        چند از اين صبر و از اين سه روزه چند؟                   چند از اين زنبيل و اين دريوزه چند؟

                        ما هم از خلقيم و جان داريم ما                            دولت، امشب ميهمان داريم ما

                        تخم باطل را از آن مى‏كاشتند                              كان كه آن جان نيست جان پنداشتند

                        و آن مسافر نيز از راه دراز                                    خسته بود و ديد آن اقبال و ناز

                        صوفيانش يك به يك بنواختند                               نرد خدمتهاى خوش مى‏باختند

                        گفت چون مى‏ديد ميلانشان به وى                       گر طرب امشب نخواهم كرد، كى؟‏

                        لوت خوردند و سماع آغاز كرد                               خانقه تا سقف شد پر دود و گرد

                        دود مطبخ، گرد آن پا كوفتن                                  ز اشتياق و وجد جان آشوفتن‏

                        گاه دست افشان قدم مى‏كوفتند                          گه به سجده صفه را مى‏روفتند

                        دير يابد صوفى آز از روزگار                                   ز آن سبب صوفى بود بسيار خوار

                        جز مگر آن صوفيى كز نور حق                              سير خورد او فارغ است از ننگ دق‏

                        از هزاران اندكى زين صوفيند                                باقيان در دولت او مى‏زيند

                        چون سماع آمد از اول تا كران                               مطرب آغازيد يك ضرب گران‏

                        خر برفت و خر برفت آغاز كرد                                زين حراره جمله را انباز كرد

                        زين حراره پاى‌كوبان تا سحر                                كف‏زنان خر رفت و خر رفت اى پسر

                        از ره تقليد آن صوفى همين                                 خر برفت آغاز كرد اندر حنين‏

                        چون گذشت آن نوش و جوش و آن سماع              روز گشت و جمله گفتند الوداع‏

                        خانقه خالى شد و صوفى بماند                           گرد از رخت آن مسافر مى‏فشاند

                        رخت از حجره برون آورد او                                    تا به خر بر بندد آن همراه جو

                        تا رسد در همرهان او مى‏شتافت                         رفت در آخر خر خود را نيافت‏

                        گفت آن خادم به آبش برده است                          ز انكه خر دوش آب كمتر خورده است‏

                        خادم آمد، گفت صوفى: خر كجاست؟                    گفت خادم: ريش بين، جنگى بخاست‏

                        گفت من خر را به تو بسپرده‏ام                             من ترا بر خر موكل كرده‏ام‏

                        از تو خواهم آن چه من دادم به تو                         باز ده آن چه فرستادم به تو

                        بحث با توجيه كن حجت ميار                               آن چه بسپردم ترا واپس سپار

                        گفت پيغمبر كه دستت هر چه برد                         بايدش در عاقبت واپس سپرد

                        ور نه‏اى از سركشى راضى بدين                          نك من و تو خانهء قاضى دين‏

                        گفت من مغلوب بودم، صوفيان                             حمله آوردند و بودم بيم جان‏

                        تو جگر بندى ميان گربگان                                   اندر اندازى و جويى ز آن نشان؟!‏

                        در ميان صد گرسنه گرده‏اى؟                                پيش صد سگ گربهء پژمرده‏اى؟‏

                        گفت گيرم كز تو ظلما بستدند                              قاصد خون من مسكين شدند،

                        تو نيايى و نگويى مر مرا                                     كه خرت را مى‏برند اى بى‏نوا؟

                        تا خر از هر كه بود من واخرم                                ور نه توزيعى كنند ايشان زرم‏

                        صد تدارك بود چون حاضر بدند                              اين زمان هر يك به اقليمى شدند

                        من كه را گيرم كه را قاضى برم؟                           اين قضا خود از تو آمد بر سرم‏

                        چون نيايى و نگويى اى غريب                              پيش آمد اين چنين ظلمى مهيب‏

                        گفت و الله آمدم من بارها                                   تا ترا واقف كنم زين كارها

                        تو همى‏گفتى كه خر رفت اى پسر                        از همه گويندگان با ذوق‏تر

                        باز مى‏گشتم كه او خود واقف است                      زين قضا راضى است مردى عارف است‏

                        گفت آن را جمله مى‏گفتند خوش                         مر مرا هم ذوق آمد گفتنش‏

                        مر مرا تقليدشان بر باد داد                                    كه دو صد لعنت بر آن تقليد باد

                        عكس ذوق آن جماعت مى‏زدى                            وين دلم ز آن عكس ذوقى مى‏شدى‏

                        عكس چندان بايد از ياران خوش                           كه شوى از بحر بى‏عكس آب كش‏

                        صاف خواهى چشم و عقل و سمع را                    بر دران تو پرده‏هاى طمع را

                        ز انكه آن تقليد صوفى از طمع                              عقل او بر بست از نور و لمع‏

                        طمع لوت و طمع آن ذوق و سماع                         مانع آمد عقل او را ز اطلاع‏

                        گر طمع در آينه برخاستى                                   در نفاق آن آينه چون ماستى‏

                        گر ترازو را طمع بودى به مال                                راست كى گفتى ترازو وصف حال‏؟

                        يك حكايت گويمت بشنو به هوش                         تا بدانى كه طمع شد بند گوش‏

                        هر كه را باشد طمع الكن شود                             با طمع كى چشم و دل روشن شود

                        پيش چشم او خيال جاه و زر                               همچنان باشد كه موى اندر بصر

                        جز مگر مستى كه از حق پر بود                           گر چه بدهى گنجها او حر بود

                        هر كه از ديدار برخوردار شد                                   اين جهان در چشم او مردار شد

                        ليك آن صوفى ز مستى دور بود                            لاجرم در حرص او شب‌كور بود

                        صد حكايت بشنود مدهوش حرص                        در نيايد نكته‏اى در گوش حرص‏

 

                       اى برادر چون ببينى قصر او                                     چون كه در چشم دلت رسته ست مو؟

                       چشم دل از مو و علت پاك آر،                                  و آنگهان ديدار قصرش چشم دار

                       هر كه را هست از هوسها جان پاك                          زود بيند حضرت و ايوان پاك‏

                       هر كه را باشد ز سينه فتح باب                               او ز هر شهرى ببيند آفتاب‏

                       حق پديد است از ميان ديگران                                همچو ماه اندر ميان اختران‏

                       دو سر انگشت بر دو چشم نه،                               هيچ بينى از جهان؟ انصاف ده‏

                       گر نبينى اين جهان معدوم نيست                           عيب جز ز انگشت نفس شوم نيست‏

                       تو ز چشم انگشت را بردار هين                              و آنگهانى هر چه مى‏خواهى ببين‏

                      چشم چون نرگس فرو بندى كه چى؟                        كه عصايم كش كه كورم اى اخى؟‏

                      ور ببندى چشم خود را ز احتجاب                             كار خود را كى گذارد آفتاب‏

                      چشم دارى تو، به چشم خود نگر                            منگر از چشم سفيهى بى‏خبر

                      گوش دارى تو، به گوش خود شنو                            گوش گولان را چرا باشى گرو؟

                      بى‏ ز تقليدى نظر را پيشه كن                                هم به راى و عقل خود انديشه كن

 

 


دوشنبه ٩ آذر ۱۳۸۳
 

دفتر چهارم، بیت 725 به بعد.

 

     سبب هجرت ابراهيم ادهم و ترك ملك خراسان‏
              

               ملك بر هم زن تو ادهم‏وار زود                  تا بيابى همچو او ملك خلود
              

               خفته بود آن شه شبانه بر سرير              حارسان بر بام اندر دار و گير
              

               قصد شه از حارسان آن هم نبود              كه كند ز آن دفع دزدان و رنود
              

               او همى‏دانست كآن كاو عادل است          فارغ است از واقعه، ايمن‌دل است‏
              

               عدل باشد پاسبان كامها                        نه به شب چوبك‌زنان بر بامها
              

               ليك بد مقصودش از بانگ رباب                 همچو مشتاقان خيال آن خطاب‏
              

               نالهء سرنا و تهديد دهل                        چيزكى ماند بدان ناقور كل‏
              

               پس حكيمان گفته‏اند اين لحنها                از دوار چرخ بگرفتيم ما
              

               بانگ گردشهاى چرخ است اين كه خلق     مى‏سرايندش به طنبور و به حلق‏
              

               مومنان گويند كآثار بهشت                      نغز گردانيد هر آواز زشت‏
              

               ما همه اجزاى آدم بوده‏ايم                      در بهشت آن لحنها بشنوده‏ايم‏
              

               گر چه بر ما ريخت آب و گل شكى             يادمان آيد از آنها چيزكى‏
              

               پس غذاى عاشقان آمد سماع                 كه در او باشد خيال اجتماع‏
              

               قوتى گيرد خيالات ضمير                         بلكه صورت گردد از بانگ و صفير
              

       باقى قصهء ابراهيم ادهم 
              

               (  ملك بر هم زن تو ادهم‏وار زود               تا بيابى همچو او ملك خلود
               خفته بود آن شه شبانه بر سرير              حارسان بر بام اندر دار و گير )

              

               بر سر تختى شنيد آن نيك نام               طق طقى و هاى و هويى شب ز بام‏
              

               گامهاى تند بر بام سرا                          گفت با خود: "اينچنين زهره كه را؟!"
              

              بانگ زد بر روزن قصر او كه: "كيست؟        اين نباشد آدمى مانا پرى است‏"
              

              سر فرو كردند قومى بو العجب:                "ما همى‏گرديم شب بهر طلب"‏
              

              "هين چه مى‏جوييد؟" گفتند: "اشتران"    گفت: "اشتر بام‌بر كى جست هان؟"‏
              

              پس بگفتندش كه "تو بر تخت جاه            چون همى‏جويى ملاقات اله؟"‏
              

              خود همان بد، ديگر او را كس نديد            چون پرى از آدمى شد ناپديد

 

                                    -----------------------

 

ده چراغ ار حاضر آيد در مكان                       هر يكى باشد به صورت غير آن

فرق نتوان كرد نور هر يكى                          چون به نورش روى آرى، بى شكى

گر تو صد سيب و صد آبى بشمرى               صد نماند يك شود چون بفشرى‏
در معانى قسمت و اعداد نيست                 در معانى تجزيه و افراد نيست‏
تفرقه در روح حيوانى بود                            نفس واحد روح انسانى بود

اتحاد يار با ياران خوش است                      پاى معنى گير، صورت سركش است‏
صورت سركش گدازان كن ز رنج                   تا ببينى زير او وحدت چو گنج‏

منبسط هستيم و يك گوهر همه                 بى‏سر و بى‏پا بديم آن سر همه‏
يك گهر هستيم همچون آفتاب                    بى‏گره هستيم و صافى همچو آب‏
چون به صورت آمد آن نور سره                    شد عدد چون سايه‏هاى كنگره‏
كنگره ويران كنيد از منجنيق                       تا رود فرق از ميان اين فريق‏
اختلاف خلق از نام اوفتاد                          چون به معنا رفت آرام اوفتاد

درگذر از نام و بنگر در صفات                       تا صفاتت ره نمايد سوى ذات

نيست وش باشد خيال اندر جهان              تو جهانى بر خيالى بين روان‏
بر خيالى صلح‏شان و جنگشان                  واز خيالى فخرشان و ننگشان‏

جمله خلقان سخرهء انديشه‌اند                  زاين سبب خسته دل و غم‌پيشه‌اند

جنگ خلقان همچو جنگ كودكان                جمله بى‏معنى و بى‏مغز و مهان‏
جمله با شمشير چوبين جنگشان              جمله در لاينفعى آهنگشان‏
جمله‏شان گشته سواره بر ني
ى                  كاين براق ماست يا دلدل‌پيى

حامل‏اند و خود ز جهل افراشته                   راكب محمول ره پنداشته‏

وهم و فكر و حس و ادراك شما                   همچو نى دان مركب كودك هلا

شرح اين را گفتمى من از مرى                   ليك ترسم تا نلغزد خاطرى‏
نكته‏ها چون تيغ پولاد است تيز                   گر ندارى تو سپر واپس گريز
پيش اين الماس بى‏اسپر ميا                      كز بريدن تيغ را نبود حيا
زين سبب من تيغ كردم در غلاف                 تا كه كج خوانى نخواند بر خلاف

اين جهان همچون درخت است اى كرام        ما بر او چون ميوه‏هاى نيم خام‏

سخت گيرد خامها مر شاخ را                     ز انكه در خامى نشايد كاخ را

چون بپخت و گشت شيرين لب‏گزان              سست گيرد شاخها را بعد از آن‏

چون از آن اقبال شيرين شد دهان                سرد شد بر آدمى ملك جهان‏

سخت‏گيرى و تعصب خامى است                 تا جنينى كار خون آشامى است‏

هر نفس نو مى‏شود دنيا و ما                     بى‏خبر از نو شدن اندر بقا
عمر همچون جوى نو نو مى‏رسد                 مستمرى مى‏نمايد در جسد

در وجود آدمى جان و روان                           مى‌رسد از غيب چون آب روان

حال هر روزى به دى مانند نى                     همچو جو اندر روش كش بند نى

شادى هر روز از نوعي دگر                          فكرت هر روز را ديگر اثر

چون كه بیرنگى اسير رنگ شد                   موسيى با موسيى در جنگ شد
چون به بیرنگى رسى كآن داشتى              موسى و فرعون دارند آشتى

ما نه مرغان هوا، نه خانگى                        دانهء ما دانهء بي‌دانگى‏

آنچه تو گنجش توهم میكنى                      زآن توهم گنج را گم مى‏كنى‏
چون عمارت دان تو وهم و رايها                   گنج نبود در عمارت جايها
در عمارت هستى و جنگى بود                   نيست را از هستها ننگى بود

اين جهان خود حبس جانهاى شماست         هين رويد آن سو، كه صحراى شماست

اين جهان محدود و آن خود بى‌حد است         نقش و صورت پيش آن معنى سد است

اين جهان زندان و ما زندانيان                      حفره كن زندان و خود را وارهان

اي غريب‌افتادگان بى‌نوا                             ياد آريد از وطن و از اقربا

عرشيان را بر شما سوزد جگر                     كز چه قعر چاهتان گشته مقر؟

مانده جبريلى به سرگين‌خانه‌اى                  گشته دارايى رهين دانه‌اى

 

 


[ ارتباط با ما ]