شرح مثنوی معنوی مولانا جلال ‌الدين

پنجشنبه ٢٤ دی ۱۳۸۳
 

دفتر اول، بیت ۳۴۶۷ به بعد

 

قصه‏ء مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى‏
          

           چينيان گفتند ما نقاش‏تر                             روميان گفتند ما را كر و فر
           گفت سلطان امتحان خواهم در اين           
   كز شماها كيست در دعوى گزين‏
           اهل چين و روم چون حاضر شدند             
    روميان از بحث در مكث آمدند
          چينيان گفتند يك خانه به ما                     
    خاص بسپاريد و يك آن شما
          بود دو خانه مقابل دربدر                               ز آن يكى چينى ستد رومى دگر
          چينيان صد رنگ از شه خواستند               
   پس خزينه باز كرد آن ارجمند
          هر صباحى از خزينهء رنگها                           چينيان را راتبه بود از عطا
          روميان گفتند نى نقش و نه رنگ                 
 در خور آيد كار را جز دفع زنگ‏
          در فرو بستند و صيقل مى‏زدند                      همچو گردون ساده و صافى شدند
          از دو صد رنگى به بیرنگى رهى است        
    رنگ چون ابر است و بیرنگى مهى است‏
          هر چه اندر ابر ضو بينى و تاب                       آن ز اختر دان و ماه و آفتاب‏
          چينيان چون از عمل فارغ شدند                 
  از پى شادى دهلها مى‏زدند
          شه در آمد ديد آن جا نقشها                        مى‏ربود آن عقل را و فهم را
          بعد از آن آمد به سوى روميان                       پرده را بالا كشيدند از ميان‏
          عكس آن تصوير و آن كردارها                        زد بر اين صافى شده ديوارها
          هر چه آن جا ديد اينجا به نمود                  
   ديده را از ديده خانه مى‏ربود
          روميان آن صوفيانند اى پدر                       
    بى‏ز تكرار و كتاب و بى‏هنر
          ليك صيقل كرده‏اند آن سينه‏ها                 
     پاك از آز و حرص و بخل و كينه‏ها
          آن صفاى آينه وصف دل است                    
   كاو نقوش بى‏عدد را قابل است‏
          صورت بى‏صورت بى‏حد غيب                  
    ز آينه‏ى دل تافت بر موسى ز جيب‏
          گر چه آن صورت نگنجد در فلك                
    نه به عرش و فرش و دريا و سمك‏
          ز آن كه محدود است و معدود است آن       
    آينه‏ى دل را نباشد حد بدان‏
          عقل اينجا ساكت آمد يا مضل                 
    ز آنكه دل با اوست يا خود اوست دل‏
          تا ابد هر نقش نو كايد بر او                      
    مى‏نمايد بى‏حجابى اندر او
          اهل صيقل رسته‏اند از بوى و رنگ           
     هر دمى بينند خوبى بى‏درنگ‏
          نقش و قشر علم را بگذاشتند                 
    رايت عين اليقين افراشتند
          رفت فكر و روشنايى يافتند                     
    نحر و بحر آشنايى يافتند
          مرگ كاين جمله از او در وحشت‏اند          
    مى‏كنند اين قوم بر وى ريشخند
          كس نيابد بر دل ايشان ظفر                   
      بر صدف آيد ضرر نى بر گهر
          گر چه نحو و فقه را بگذاشتند                 
      ليك محو و فقر را برداشتند
          تا نقوش هشت جنت تافته ست            
      لوح دلشان را پذيرا يافته ست‏
          برترند از عرش و كرسى و خلا                
      ساكنان مقعد صدق خدا

 -------------------------------------                                 

احتما كن، احتما ز انديشه‌ها                       فكر شير و گور و دل چون بيشه‌ها

احتماها بر دواها سرور است                        زآنكه خاريدن فزوني گر است

احتما اصل دوا آمد يقين                              احتما كن قوت جانت ببين

آنكه ارزد صيد را عشق است و بس               ليك او كي گنجد اندر دام كس؟

تو مگر آيي و صيد او شوي                           دام بگذاري، به دام او روي

عشق مي‌گويد بگوشم پست پست             صيد بودن خوشتر از صيادي است

گول من كن خويش را غره مشو                   آفتابي را رها كن ذره شو

بر درم ساكن شو و بي‌خانه باش                  دعوي شمعي مكن، پروانه باش

كارگاه صنع حق در نيستي است                 غرهء هستي، چه داني نيست چيست؟!

پس رو و صامت شو و خاموش باش              از وجود خويش والي كم تراش

چون گهر در بحر گويد: "بحر كو؟"                   آن حجاب چون صدف ديوار او،

گفتن آن "كو" حجابش مي‌شود                    ابر تاب آفتابش مي‌شود

تو ببند آن چشم و خود تسليم كن                خويشتن بيني در آن شهر كهن

اين خموشي مركب چوبين بود                     بحريان را خامشي تلقين بود

چندگاهي بي لب و بي گوش شو                وآنگهان چون لب حريف نوش شو

         چند گفتي نظم و نثر و راز فاش؟                خواجه يك روز امتحان كن، گنگ باش

 


پنجشنبه ٢٤ دی ۱۳۸۳
 

دفتر دوم، بیت ۱۸۷۸ الی ۱۹۳۱

                        

                     رنجانيدن اميرى خفته‏اى را كه مار در دهانش رفته بود

                       

                        عاقلى بر اسب مى‏آمد سوار                               در دهان خفته‏اى مى‏رفت مار

                        آن سوار آن را بديد و مى‏شتافت                           تا رماند مار را، فرصت نيافت‏

                        چون كه از عقلش فراوان بد مدد                           چند دبوسى قوى بر خفته زد

                        برد او را زخم آن دبوس، سخت                             زاو گريزان تا به زير يك درخت‏

                        سيب پوسيده بسى بد ريخته                             گفت از اين خور اى به درد آويخته‏

                        سيب چندان مر ورا در خورد داد                            كز دهانش باز بيرون مى‏فتاد

                        بانگ مى‏زد كاى امير آخر چرا                               قصد من كردى تو ناديده جفا؟

                        گر ترا ز اصل است با جانم ستيز                           تيغ زن يكبارگى خونم بريز

                        شوم ساعت كه شدم بر تو پديد                           اى خنك آن را كه روى تو نديد

                        بى‏جنايت بى‏گنه بى‏بيش و كم                            ملحدان جايز ندارند اين ستم‏

                        مى‏جهد خون از دهانم با سخن                           اى خدا آخر مكافاتش تو كن‏

                        هر زمان مى‏گفت او نفرين نو                               اوش مى‏زد كاندر اين صحرا بدو

                        زخم دبوس و سوار همچو باد                               مى‏دويد و باز در رو مى‏فتاد

                        ممتلى و خوابناك و سست بد                              پا و رويش صد هزاران زخم شد

                        تا شبانگه مى‏كشيد و مى‏گشاد                          تا ز صفرا قى شدن بر وى فتاد

                        زو بر آمد خورده‏ها زشت و نكو                              مار با آن خورده بيرون جست از او

                        چون بديد از خود برون آن مار را                             سجده آورد آن نكوكردار را

                        سهم آن مار سياه زشت زفت                              چون بديد آن دردها از وى برفت‏

                        گفت خود تو جبرييل رحمتى                                يا خدايى كه ولى نعمتى‏

                        اى مبارك ساعتى كه ديدى‏ام                              مرده بودم جان نو بخشيدى‏ام‏

                        تو مرا جويان مثال مادران                                    من گريزان از تو مانند خران‏

                        خر گريزد از خداوند از خرى                                   صاحبش در پى ز نيكو گوهرى‏

                        نه از پى سود و زيان مى‏جويدش                          ليك تا در گرگش ندرد يا ددش‏

                        اى خنك آن را كه بيند روى تو                               يا در افتد ناگهان در كوى تو

                        اى روان پاك بستوده ترا                                       چند گفتم ژاژ و بى‏هوده ترا

                        اى خداوند و شهنشاه و امير                                من نگفتم جهل من گفت آن مگير

                        شمه‏اى زين حال اگر دانستمى                            گفتن بى‏هوده كى تانستمى‏

                        بس ثنايت گفتمى اى خوش خصال                       گر مرا يك رمز مى‏گفتى ز حال‏

                        ليك خامش كرده مى‏آشوفتى                              خامشانه بر سرم مى‏كوفتى‏

                        شد سرم كاليوه عقل از سر بجست                      خاصه اين سر را كه مغزش كمتر است‏

                        عفو كن اى خوبروى خوب كار                               آنچه گفتم از جنون اندر گذار

                        گفت اگر من گفتمى رمزى از آن                           زهرهء تو آب گشتى آن زمان‏

                        گر ترا من گفتمى اوصاف مار                                ترس از جانت بر آوردى دمار

                        مصطفى فرمود اگر گويم به راست                         شرح آن دشمن كه در جان شماست‏

                        زهره‏هاى پر دلان هم بر درد                                 نه رود ره نه غم كارى خورد

                        نه دلش را تاب ماند در نياز                                  نه تنش را قوت روزه و نماز

                        همچو موشى پيش گربه لا شود                          همچو بره پيش گرگ از جا رود

                        اندر او نه حيله ماند نه روش                                پس كنم ناگفته‌تان من پرورش‏

                        همچو بوبكر ربابى تن زنم                                   دست چون داود در آهن زنم‏

                        تا محال از دست من حالى شود                          مرغ پر بركنده را بالى شود

                        مر ترا نه قوت خوردن بدى                                    نه ره و پرواى قى كردن بدى‏

                        مى‏شنيدم فحش و خر مى‏راندم                          رب يسر زير لب مى‏خواندم‏

                        از سبب گفتن مرا دستور ني                               ترك تو گفتن مرا مقدور ني‏

                        هر زمان مى‏گفتم از درد درون                              اهد قومي إنهم لا يعلمون‏

                        سجده‏ها مى‏كرد آن رسته ز رنج                           كاى سعادت اى مرا اقبال و گنج‏

                        از خدا يابى جزاها اى شريف                                قوت شكرت ندارد اين ضعيف‏

                        شكر، حق گويد ترا اى پيشوا                               آن لب و چانه ندارم و آن نوا

                        دشمنى عاقلان زين‏سان بود                               زهر ايشان ابتهاج جان بود

                        دوستى ابله بود رنج و ضلال                                اين حكايت بشنو از بهر مثال‏

 


پنجشنبه ۱٠ دی ۱۳۸۳
 

دفتر اول، بيت 2986 به بعد.

 

كبودى زدن مرد قزوينى بر شانه گاه و پشيمان شدن او به سبب زخم سوزن


اين حكايت بشنو از صاحب بيان              در طريق و عادت قزوينيان‏
بر تن و دست و كتفها بیدرنگ                 میزدند از صورت شیر و پلنگ
بر چنان صورت پیاپی بی گزند                 از سر سوزن کبودیها زنند
سوى دلاكى بشد قزوينيى                    كه كبودم زن بكن شيرينيى‏
گفت چه صورت زنم اى پهلوان                گفت بر زن صورت شير ژيان‏

طالعم شير است نقش شير زن             جهد كن رنگ كبودى سير زن‏
گفت بر چه موضعت صورت زنم               گفت بر شانه‏گهم زن آن رقم‏
تا شود پشتم قوی در رزم و بزم              با چنین شیر ژیان در عزم حزم
چون كه او سوزن فرو بردن گرفت            درد آن در شانگه مسكن گرفت‏
پهلوان در ناله آمد كاى سنى                مر مرا كشتى چه صورت مى‏زنى‏
گفت آخر شير فرمودى مرا                    گفت از چه عضو كردى ابتدا
گفت از دُمگاه آغازيده‏ام                        گفت دم بگذار اى دو ديده‏ام‏
از دُم و دُمگاه شيرم دَم گرفت               دُمگه او دَمگهم محكم گرفت‏
شير بى‏دم باش گو اى شير ساز           كه دلم سستى گرفت از زخم گاز
جانب ديگر گرفت آن شخص زخم           بى‏محابا بى‏مواسائی و رحم‏
بانگ زد او كاين چه اندام است از او        گفت او گوش است این ای نیکخو
گفت تا گوشش نباشد اى همام           گوش را بگذار و كوته كن کلام‏
جانب ديگر خلش آغاز كرد                    باز قزوينى فغان را ساز كرد
كاين سوم جانب چه اندام است نيز       گفت اين است اشكم شير اى عزيز
گفت گو اشكم نباشد شير را               خود چه اشكم بايد این ادبیر را
درد افزون گشت کم زن زخمها              گشت افزون درد، كم زن زخمها
خيره شد دلاك و بس حيران بماند         تا به دير انگشت در دندان بماند
بر زمين زد سوزن آن دم اوستاد            گفت در عالم كسى را اين فتاد؟
شير بی دُم و سر و اشكم كه ديد؟       اين چنين شيرى خدا کی آفرید؟
چون نداری طاقت سوزن زدن               از چنین شیر ژیان پس دم مزن
اى برادر صبر كن بر درد نيش               تا رهى از نيش نفس گبر خويش‏
كان گروهى كه رهيدند از وجود            چرخ و مهر و ماهشان آرد سجود
هر كه مُرد اندر تن او نفس گبر             مر و را فرمان برد خورشيد و ابر
چون دلش آموخت شمع افروختن          آفتاب او را نيارد سوختن‏
گفت حق در آفتاب منتجم                   ذكر تزاور كذا عن كهفهم‏
خفتگانی کز خدا بُد کارشان                میل کردی آفتاب از غارشان
خار جمله لطف چون گل مى‏شود         پيش جزوى كو بر كل میشود
چيست تعظيم خدا افراشتن؟              خويشتن را خوار و خاكى داشتن‏
چيست توحيد خدا آموختن؟                خويشتن را پيش واحد سوختن‏
گر همى‏خواهى كه بفروزى چو روز        هستى همچون شب خود را بسوز
هستیت در هستِ آن هستى نواز        همچو مس در كيميا اندر گداز
در من و ما سخت كرده‌ستى تو دست   هست اين جملهء خرابى از "دو هست

                                 -----------------------------------

 گر به هر زخمي تو پركينه شوي            پس كجا بي صيقل آيينه شوي

صبر گنج است اي برادر صبر كن              تا ضفا يابي تو زاين رنج كهن

من عجب دارم ز جوياي صفا                   كاو رمد در وقت صيقل از جفا

زندگي در مردن و در محنت است            آب حيوان در درون ظلمت است

پروريدن جسم را دل‌مردگي است            رنج اين تن روح را پايندگي است

عاشقان آنگه شراب جان كشند              كه بدست خويش خوبانشان كشند

بس عداوت‌ها كه آن ياري بود                  بس خرابي‌ها كه معماري بود

گر خضر در بحر كشتي را شكست           صد درستي در شكست خضر هست

آن كسي را كش چنين شاهي كشد        سوي تخت و بهترين جاهي كشد

نيم جان بستاند و صد جان دهد               آنچه اندر وهم نايد آن دهد

راه جان مر جسم را ويران كند                 بعد از آن ويراني آبادان كند


پنجشنبه ۳ دی ۱۳۸۳
 

         گر شدى عطشان بحر معنوى                                 فرجه‏اى كن در جزيرهء مثنوى‏
        
فرجه كن چندان كه اندر هر نفس                             مثنوى را معنوى بينى و بس‏
        
هر دكانى راست سودايى دگر                                مثنوى دكان فقر است اى پسر

         مثنوى ما دكان وحدت است                                   غير واحد هر چه بينى آن بت است‏
        
تشنه مى‏نالد كه "كو آب گوار؟"                               آب هم نالد كه "كو آن آب خوار؟"
        
بانگ آبم من به گوش تشنگان                                همچو باران مى‏رسم از آسمان‏
        
برجه اى عاشق بر آور اضطراب                                بانگ آب و تشنه و آن گاه خواب؟!‏
         هم تو خود را بربكن از بيخ خواب                             همچو تشنه كه شنود او بانگ آب

         آب‏حيوان خوان، مخوان اين را سخن                         روح نو بين در تن حرف كهن
         قابل اين گفته‏ها شو گوش‏وار                                  تا كه از زر سازمت من گوشوار
        
ما چه خود را در سخن آغشته‏ايم                            كز حكايت ما حكايت گشته‏ايم‏
        
اين حكايت نيست پيش مرد كار                              وصف حال است و حضور يار غار
        
اين چه مى‏گويم به قدر فهم توست                         مردم اندر حسرت فهم درست‏
        
فهم آب است و وجود تن سبو                                 چون سبو بشكست ريزد آب از او
        
شاخه‏هاى تازهء مرجان ببين                                  ميوه‏هاى رسته ز آب جان ببين‏
        
اين سخن شير است در پستان جان                        بى‏كشنده خوش نمى‏گردد روان‏
        
مستمع چون تشنه و جوينده شد                           هاتف ار مرده بود گوينده شد
        
مستمع چون تازه آمد با ‏ملال                                 صد زبان گردد به گفتن گنگ و لال‏
        
چون كه نامحرم در آيد از درم                                  پرده در پنهان شوند اهل حرم‏
        
ور در آيد محرمى دور از گزند                                  برگشايند آن ستيران روى‏بند
        
هر چه را خوب و خوش و زيبا كنند                           از براى ديدهء بينا كنند
        
كى بود آواز چنگ و زير و بم                                    از براى گوش بى‏حس اصم‏
        
گر سخن كش يابم اندر انجمن                                صد هزاران گل برويم چون چمن‏
        
ور سخن كش يابم آن دم زن‌بمزد                             مى‏گريزد نكته‏ها از دل چو دزد

 

         بشنويد  اي دوستان اين داستان                            خود حقيقت نقد حال ماست آن

 

دفتر دوم، بیت ۷۷۶ الی ۸۴۲

    

        ملامت كردن مردم شخصى را كه مادرش را كشت به تهمت‏

                       

                        آن يكى از خشم مادر را بكشت               هم به زخم خنجر و هم زخم مشت‏

                        آن يكى گفتش كه از بد گوهرى                ياد نآوردى تو حق مادرى؟‏

                        هى تو مادر را چرا كشتى؟ بگو                او چه كرد آخر؟ بگو اى زشت‌خو

                        گفت كارى كرد كآن عار وى است              كشتمش كان خاك ستار وى است‏

                        گفت آن كس را بكش اى محتشم            گفت پس هر روز مردى را كشم؟!‏

                        كشتم او را رستم از خونهاى خلق            ناى او برم به است از ناى خلق‏

                        نفس توست آن مادر بد خاصيت               كه فساد اوست در هر ناحيت‏

                        هين بكش او را كه بهر آن دنى                 هر دمى قصد عزيزى مى‏كنى‏

                        از وى اين دنياى خوش بر توست تنگ        از پى او با حق و با خلق جنگ‏

                        نفس كشتى باز رستى ز اعتذار              كس تو را دشمن نماند در ديار

 

اى شهان كشتيم ما خصم برون                ماند خصمى ز او بتر در اندرون‏
كشتن اين كار عقل و هوش نيست          شير باطن سخره‏ء خرگوش نيست‏
دوزخ است اين نفس و دوزخ اژدهاست      كاو به درياها نگردد كم و كاست‏
هفت دريا را در آشامد هنوز                     كم نگردد سوزش آن خلق سوز
هم نگردد ساكن از چندين غذا                 تا ز حق آيد مر او را اين ندا
سير گشتى سير؟ گويد نى هنوز              اينت آتش اينت تابش اينت سوز
عالمى را لقمه كرد و در كشيد                  معده‏اش نعره زنان، هَلْ مِنْ مزيد
من ز مكر نفس ديدم چيزها                    كاو برد از سحر خود تمييزها

چون كه جزو دوزخ است اين نفس ما         طبع كل دارد هميشه جزوها
چون كه واگشتم ز پيكار برون                    روى آوردم به پيكار درون‏
قد رجعنا من جهاد الاصغريم                      با نبى اندر جهاد اكبريم‏
قوتی خواهم ز حق دریا شکاف                تا به ناخن برکنم این کوه قاف
سهل شيرى دان كه صفها بشكند             شير آن است آن كه خود را بشكند

در بیان این شنو یک قصه ای                   تا بری از سِرّ گفتم حصه ای

 

   

   دفتر اول ...  

 

      فرمودن والى آن مرد را كه اين خار بن را كه نشانده‏اى بر سر راه بر كن‏

 

                    همچو آن شخص درشت خوش سخن           در ميان ره نشاند او خار بن‏
                   
ره گذريانش ملامت‏گر شدند                         بس بگفتندش بكن اين را نكند
                   
هر دمى آن خار بن افزون شدى                    پاى خلق از زخم آن پر خون شدى‏
                   
جامه‏هاى خلق بدريدى ز خار                       پاى درويشان بخستى زار زار
                   
چون به جد حاكم بدو گفت اين بكن                گفت آرى بر كنم روزيش من‏
                   
مدتى فردا و فردا وعده داد                            شد درخت خار او محكم نهاد
                   
گفت روزى حاكمش اى وعده كژ                    پيش آ در كار ما واپس مغژ
                   
تو كه مى‏گويى كه فردا اين بدان                    كه به هر روزى كه مى‏آيد زمان‏
                   
آن درخت بد جوان‏تر مى‏شود                        وين كننده پير و مضطر مى‏شود
                   
خار بن در قوت و برخاستن                           خار كن در پيرى و در كاستن‏
                   
خار بن هر روز و هر دم سبز و تر                    خار كن هر روز زار و خشكتر
                   
او جوانتر مى‏شود تو پيرتر                             زود باش و روزگار خود مبر
                   
خاربن دان هر يكى خوى بدت                       بارها در پاى خار آخر زدت‏
                   
بارها از خوى خود خسته شدى                    حس ندارى سخت بى‏حس آمدى‏
                   
غافلى بارى ز زخم خود نه‏اى                        تو عذاب خويش و هر بيگانه‏اى‏
                   
يا تبر برگير و مردانه بزن                                تو على‏وار اين در خيبر بكن‏
                   
يا به گلبن وصل كن اين خار را                        وصل كن با نار نور يار را
                   
تا كه نور او كشد نار تو را                              وصل او گلشن كند خار تو را
                   
گر همى‏خواهى تو دفع شر نار                       آب رحمت بر دل آتش گمار
                   
بس گريزان است نفس تو از او                       ز انكه تو از آتشى او آب جو
                   
كرم در بيخ درخت تن فتاد                             بايدش بر كند و در آتش نهاد
                   
هين و هين اى راهرو بى‏گاه شد                    آفتاب عمر سوى چاه شد
                   
هين مگو فردا كه فرداها گذشت                     تا به كلى نگذرد ايام كشت‏
                   
پند من بشنو كه تن بند قوى است                  كهنه بيرون كن گرت ميل نوى است‏
                   
لب ببند و كف پر زر بر گشا                            بخل تن بگذار و پيش آور سخا
                   
يوسف حسنى و اين عالم چو چاه                  وين رسن صبر است بر امر اله‏
                   
يوسفا آمد رسن در زن دو دست                     از رسن غافل مشو بى‏گه شده ست‏
                   
حمد لله كين رسن آويختند                             فضل و رحمت را بهم آميختند
                   
تا ببينى عالم جان جديد                               عالم بس آشكار ناپديد
                   
اين جهان نيست چون هستان شده                و آن جهان هست بس پنهان شده‏

        اينكه بر كار است بى‏كار است و پوست             و انكه پنهان است مغز و اصل اوست

 

 


[ ارتباط با ما ]